‘Boeken zijn voedsel voor de geest’

Vanaf 16 december moeten boekhandels tijdens de tweede lockdown hun deuren sluiten. “We zijn veranderd in een pakkettenfabriek” zegt Ton Harmes, directeur van boekhandel Dominicanen in Maastricht. Harmes vertelt over wat de boekhandel zo belangrijk maakt en het verband tussen boek en uitingsvrijheid.

Door Sara Wiersma

Ton als directeur

Met trots vertelt de directeur (69) volop over de gotische kerk waarin boekhandel Dominicanen gevestigd is. “Mijn favoriete plek is hier; op de plek waar vroeger het altaar stond. Je geniet hier heel erg van het concept; openheid. Als je binnen komt gebeuren er drie dingen: je gaat zachter praten, je kijkt omhoog en je wil alleen nog maar naar deze plek toe. Ons product past als geen ander in een kerk. Een van onze plafondschilderingen bevat de eerste evangelie van Johannes: In principio erat verbum; In den beginne was het woord. Wij gaan terug naar het begin.” Zijn favoriete genre is, het zal niemand verbazen, geschiedenis.

De bezoekers van de Dominicanen

De dertiende -eeuwse gotische kerk van de lage landen heeft daarentegen zo veel meer te bieden dan geschiedenisboeken. De boekhandel brengt van alles onder de aandacht. “Er bevinden zich ongecensureerde exposities, lezingen, boekpresentaties, dans, ga zo maar door. Dit is dé plek waar het debat ongeorganiseerd plaats vindt. In tegenstelling tot bibliotheken doen wij dit niet vanuit de overheid als functie, maar omdat wij dat willen doen. We zetten neer waar klanten naar vragen. Zo hebben we geen positieve boeken over Trump omdat er simpelweg geen markt voor is. Wat ik wil doet er niet toe.”  Nederig vertelt Harmes over wat zijn boekhandel met mensen doet. “Wij zijn voor mensen een third place. Een plek waar je wilt zijn als je niet werkt en niet thuis bent. Er komen bijna een miljoen mensen per jaar. Veel van deze mensen vergeten hier de tijd en de buitenwereld. Het kan buiten stormen, maar hier gaat de eeuwigheid gewoon zijn gang.”

De verbinding tussen uitingsvrijheid en boekenhandels

Volgens Harmes hebben boeken alles te maken met de vrijheid van de geest. “Boeken zijn voedsel voor de geest. Het zorgt ervoor dat je op reis gaat. Zelfs als je allebei hetzelfde boek leest reis je beiden naar een andere wereld.

Belangrijk is dat censuur volgens de grondwet verboden is. Met het sluiten van boekhandels wordt er een belangrijk kanaal naar de uitingsvrijheid gesloten. Je zet mensen psychisch droog. Je kunt zeggen: alles is online, maar de krant kun je alleen online lezen met een abonnement. Er zijn veel mensen die dat niet hebben of dit met gebrek aan instrumenten niet kunnen regelen. Deze mensen ontzie je van informatie, ik vind dat een principiële inbreuk. Bovendien bestaat de informatie op het internet vooral uit vluchtige informatie waarbij het waarheidsgehalte lastig te selecteren is. Vrijheid van meningsuiting gaat niet alleen over actualiteit; het is permanent op alle vlakken. ”

Respecteert u, ondanks de beperkingen, het besluit van de overheid om boekhandels hun deuren te laten sluiten? “Ik kan mij wel heel goed voorstellen dat in deze situatie zo’n besluit genomen wordt. De wetten die de vrijheid van drukpers en vrijheid van meningsuiting beschermen zijn geschreven om het volk tegen de overheid te beschermen.  De overheid moet hier gewaarborgd en proportioneel mee om gaan. Dit betekent dat de overheid voortdurend moet blijven zoeken naar hoe ze de grondrechten zo breed en volledig mogelijk beschikbaar kunnen stellen. De overheid moet grenzen stellen, en dat doen ze volgens mij zo zorgvuldig mogelijk. Ik vertrouw op de overheid. Bij Dominicanen respecteren en accepteren wij de keuzes die zij maken.”

Toekomst

Ondanks de uitzonderlijke locatie en het selectie van meer dan twee miljoen boeken heeft boekhandel Dominicanen het zwaar. “Een heleboel kerstcadeaus zijn via het internet of helemaal niet gekocht. Veel mensen zien af van het online bestellen omdat ze geen of weinig vertrouwen hebben in de overbezette bezorgservice. Stel dat alle klanten wel via het internet zouden bestellen, zouden we dat niet aan kunnen. We bezorgen namelijk alles zelf.  Verder maken we verlies omdat we normaal gesproken ongelooflijk veel bezoek hebben van toeristen. Japanse, Chinese, Duitse en Vlaamse bezoekers zijn een groot gemis.”

Anno 2020 is de omzet in november-december in vergelijking met 2019 flink gedaald. “Normaal gesproken draaien wij in de maanden november-december 20% van onze jaarlijkse omzet. Dat is dit jaar meer dan gehalveerd. Daarom hebben we met de winkeliersvereniging en het centrum management een grote campagne gevoerd met als slogan: ‘steun je lokale bedrijf.’ Hierin roepen we mensen op om zoveel mogelijk lokale producten te kopen.“

Decamerone

Hoelang we nog in deze pandemie zitten is onduidelijk. Over of hij nog een mooi boek kan aanraden, moet Ton even nadenken. “Verhalen geschreven vanuit het hart kun je vinden in Stilte in de stad.” Het is een boek bedacht door Maastrichtenaar John Eijssen en mede vormgegeven door Ton Harmes zelf. Het is gevuld met 50 verhalen over Maastrichtenaren tijdens de eerste lockdown. Iets toepasselijker is er bijna niet. “Niemand die nu nog leeft, heeft een situatie als dit meegemaakt. We moeten door, het is belangrijk om veerkracht te hebben. Ook een aanrader: Decamerone van Giovanni Boccaccio. Hierin staan verhalen die verteld werden toen een groep jongeren zich terugtrok in een villa buiten Florence om de pest te ontvluchten. Uiteraard ongelooflijk toepasselijk voor deze tijd. Het is belangrijk om in deze tijd van de nood een deugd te blijven maken.”