“Complotdenken zit in de aard van de mens”

Jeffrey Tucker vertelde eens dat hij in complottheorieën gelooft; één die gaat over het gehele politieke systeem dat ons zou belazeren. Is complotdenken echt zo gek of kan er een kern van waarheid in zitten? Volgens Alexander Pleijter, expert in fact checking en coördinator van Nieuwscheckers, het factcheck project van Universiteit Leiden, zou je voorzichtig moeten zijn met die term. 

Hoe zou u complotdenken omschrijven?

“Dat is een hele goede vraag. Ik vind het zelf een term die soms te makkelijk wordt gebruikt. Op dit moment merk je ook wel:  als mensen dingen betwijfelen of anders tegen iets aankijken, wordt er geroepen: “Het zijn complotdenkers!”. Het is een term die wordt gebruikt om iemand verdacht te maken of in een hoek te zetten.

“Een complot is een geheime samenzwering. Het is een hele specifieke categorie. Ik vind dat je er voorzichtig mee moet zijn.  Die term zou alleen gebruikt moeten worden voor extreme gevallen. Als jij er van overtuigd bent dat alles wat in Nederland gebeurd, stiekem achter de schermen geregeld wordt door een ‘elite’ die de bevolking in toon wilt houden; ja, dat kun je scharen onder complotdenken. Maar als mensen het nemen van een vaccin betwijfelen wegens de mogelijke risico’s, is dat iets anders. Die kun je niet meteen wegzetten als complotdenkers. Dat zijn mensen die zich zorgen maken. Die mensen zijn best voor reden vatbaar. Complotdenkers daarentegen, zitten zo diep in die theorieën en zijn er zó van overtuigd, dat je hen ook niet op andere gedachten kunt brengen.

Het lijkt alsof complottheorieën nu meer worden uitgelicht. Is dat per se gevaarlijk? 

“Dat kan op zich gevaarlijk zijn. Zeker als die ideeën zich meer gaan verspreiden onder de bevolking. Wat wij in Washington hebben gezien, is een typisch voorbeeld van hoe het uit de hand kan lopen. Hoe woede en frustratie zich kan richten op de overheid. Wat Trump zegt eigenlijk dat er achter de schermen een samenzwering is van de Democratische elite, die kan bepalen wie de verkiezingen wint. En die allerlei trucs heeft uitgehaald om ervoor te zorgen dat Joe Biden als winnaar uit de verkiezing is gekomen. Dat is wel typisch een complot, dat er allemaal dingen gebeuren waar zelfs de president geen invloed op heeft.

“Is het niet aannemelijker dat de CIA achter de 9/11 aanslagen zit?”

 

Is Trump daar écht verantwoordelijk voor? Hij had er zelf geen controle meer over. 

“Dat is een politieke vraag, of zelfs een juridische vraag. Daar kun je heel erg over discussiëren. Het is duidelijk dat hij het gevoel heeft aangewakkerd. Het gevaar zit hem in personen in hoge functies die dat soort ideeën verkondigen. Het geeft mensen een reden om aan te nemen dat het “wel zal kloppen” en om actie te ondernemen. Ik ben er van overtuigd dat die mensen echt het gevoel hebben dat zij het land moeten redden.

Zijn complotten over 9/11 of de moord op John F. Kennedy ook gevaarlijk dan? 

“Het is helemaal niet gek om kritisch te zijn op 9/11 of de moord op John F. Kennedy. Het is zo’n waanzinnig plan, om die vliegtuigen door die gebouwen te laten storten. Het zit zo ingenieus in elkaar. Kan zo een klein clubje mensen dat voor elkaar krijgen? Is het niet aannemelijker dat de CIA daarachter zit? Journalisten stellen zich dat soort vragen ook; is het nou echt zo gegaan zoals de overheid het ons heeft voorgespiegeld? Zodra een minister zegt dat wij vanwege bepaalde redenen niet sneller kunnen starten met vaccineren, staan journalisten ook meteen klaar om uit te zoeken of dat écht zo is. “

Stukje sensatie ook, hè

“Het is spannend. Het is spannend om onderzoek te doen naar zo’n theorie. Op internet kun je tegenwoordig die ideeën ook heel goed delen met mensen die er net zo over denken. Je kunt er een soort status mee verdienen. Als je in zo’n groep zit en je hebt weer nieuwe aanwijzingen gevonden of je komt met een andere spannende theorie, dan kijken die andere mensen tegen je op. Het is voor een onderzoeksjournalist ook spannend om de toeslagen affaire te onthullen, bijvoorbeeld. 

Ik denk dat er dan meerdere psychologische oorzaken te noemen zijn.

“Klopt, mensen die geen perspectief hebben, onzeker zijn, weinig kansen hebben in de samenleving of hun dromen niet kunnen waarmaken, die met een soort afgunst kijken naar de succesvolle mensen, met een baan, hoge functie, een mooie auto. Dan denk je: hoe kan dat? Misschien bestaat er wel een elite, die elkaar van die baantjes toespelen, waardoor ik zelf nooit een kans heb gekregen. Ja, dat soort dingen spelen ook mee.

Verwacht u dat in maart de complottheorieën ons stemgedrag kunnen beïnvloeden? 

“Ik denk niet dat in Nederland die kans heel groot is. We weten eigenlijk ook niet goed hoeveel mensen er geloven in die complotten.   Als het wantrouwen in De Jonge en Rutte toeneemt, ja dan zouden mensen op andere partijen kunnen gaan stemmen. Maar vooralsnog staat de VVD hoog in de peilingen. De partij die zegt dat corona helemaal niet zo’n groot probleem is, FVD,  is in de peilingen leeggelopen sinds zij zich gingen profileren op dat thema. In Nederland is het vertrouwen in instanties en in de politiek gelukkig nog hoog, denk ik.  Complotdenkers krijgen hier niet zoveel voet aan de grond dat zij het hele politieke bestel gaan omblazen.

“Ik vind het zorgwekkender dat je instanties hebt in de samenleving die het gevoel van wantrouwen aanwakkeren. We hebben afgelopen jaren allerlei vervelende affaires gehad in de politiek, waarvan de toeslagen affaire de meest recente is. Allemaal voorbeelden die argwaan tegen overheid veroorzaken en die veroorzaakt worden door politici en instanties die niet transparant en eerlijk zijn tegenover de burgers. Die dingen verborgen willen houden. Dat is precies het idee waar het om draait in de complottheorieën. De overheid die niet te vertrouwen is en alles achter de schermen regelt waar je als burger geen invloed op kan uitoefenen. Blijkbaar gebeurt dat ook, tot op zekere hoogte. Dat voedt het wantrouwen tegenover de politiek en instanties, die er eigenlijk zijn om de bevolking te dienen. Het geeft complotdenkers de bevestiging dat er iets niet klopt en daar gaan zij op verder.

 

“We gaan er vaak maar van uit dat dingen kloppen.”

“Zo ook met het verwijderen van de LinkedIn pagina van Van Haga (FVD). Hiermee  bevestig je dat je mensen met een andere kijk geen gehoor geeft. Dat bepaalde dingen gecensureerd worden.  Je moet juist voorkomen dat die groep steeds meer mensen gaat beïnvloeden. Je kunt dan beter een waarschuwing plaatsen, met de link naar de factcheck. Laat zien dat bepaalde politici dingen zeggen die niet kloppen; dan weten mensen meteen wat voor vlees zij in de kuip hebben. Dat is beter dan een profiel geheel verwijderen.

Zal het complotdenken ooit stoppen?

“Eigenlijk hebben we het al vastgesteld hè; het zit in de aard van de mens. Complottheorieën zijn al erg oud. Het zal ook wel in stand blijven, want je kunt niet alles zien, je weet niet wat er overal gebeurt. Dat weten jij en ik ook niet. We gaan er vaak maar van uit dat dingen kloppen. Als er in de media staat  dat er oorlog is in Sudan, dan geloof ik dat. Ik reis niet af naar Sudan om dat te checken.