Kunstroute in Zuilen: “precies wat mensen nu nodig hebben


Reportage – Emma van Kampen 15-03-21

Door de huidige lockdown zijn de musea en podia al een tijdje dicht. Maar in de Utrechtse wijk Zuilen kun je nu een (amateur)kunstroute lopen, via een app op je telefoon. Want: kunst is brengt niet alleen plezier, maar is ook nog eens goed voor de gezondheid.

Uit de mobiele telefoon schalt muziek. Het is een vrolijk nummer van ‘Sophie & The Neighbours’, een band die bestaat uit drie wijkbewoners. Op de drukke Amsterdamsestraatweg zit gitaarwinkel Ebbeling, en als je daar langs loopt speelt je telefoon dit nummer af. Terwijl het verkeer langsraast en er op de achtergrond een groep kippen kakelt, luistert Jantine Wagemakers (23) naar de muziek. Jantine is een vierdejaars studente communicatie met een specialisering naar de creatieve industrie. Ze houdt erg van kunst; wel meer van muziek dan van beeldend. Jantine is net zoals veel andere studenten de dupe van de coronacrisis: hele dagen zit ze thuis achter de computer online lessen te volgen. “Ik merk dat mijn mentale gezondheid er wel door achteruit gaat. Ik kom bijna mijn kamer niet meer uit, spreek nauwelijks meer af met mensen.”
Dit is ook een van de redenen dat ze de route wandelt. Naast dat het fijn is dat ze even de deur uit is en een rondje kan wandelen, vindt Jantine het ook leuk en inspirerend om kunst te kunnen bekijken. “Ik zie weer eens wat anders dan mijn beeldscherm. Kunst bekijken of muziek beluisteren helpt me om mijn gedachten te verzetten, om me op te beuren als ik me somber voel.”

Bij een van de stops zijn er schilderijtjes tentoongesteld die door stichting Asha, ontmoetingsproject voor oudere migranten, zijn gemaakt. Op de schilderijtjes zijn allemaal verschillende dingen te zien: op de een staan hartjes geschilderd, op de ander zie je een huis aan zee.
“Liefde, trouw, hartstocht, je huis en afkomst” klinkt het uit de app die bij deze route hoort en achter het raam hangt een poster met wat uitleg over de kunstwerkjes. “Het lijkt erop dat de mensen hier praten over het verleden, en wat ze achter hebben moeten laten. Ah kijk, op dat schilderijtje zie je iemand die een huis heeft geschilderd. Zou dat zijn vroegere woonplek zijn geweest?” zegt Jantine, hardop denkend. Ze loopt verder langs de urban gebouwen en het Julianapark, op naar de volgende stop.

De route, die door Utrechts podium ZIMIHC is georganiseerd, duurt in totaal 14 kilometer en is vanaf 2 maart tot en met 30 april iedere dag te bezoeken. Iedereen kan de route lopen, en ook iedereen welkom is om kunst te exposeren. “We maken bij ZIMIHC geen onderscheid in niveau. Iedereen die aan kunst doet is welkom, omdat wij denken dat het heel gezond is om jezelf door middel van kunst te uiten”, zegt wijk- en cultuurcoach en mede-kunstenaar Leendert van Veldhuizen. Het idee voor deze route begon door een expositie van een meisje uit de wijk. “Zij zou voor haar studie een expositie in de foyer van ZIMIHC hebben. Het ging over een nieuwe planeet die ze ontdekt zou hebben, en ze had met kinderen van een basisschool uit de wijk kunstwerkjes gemaakt.” Toen vervolgens de scholen dichtgingen, vonden ze het bij ZIMIHC zonde om de expositie niet door te laten gaan. Als oplossing hebben ze de expositie achter het raam gezet. Het was een groot succes, er kwamen veel mensen kijken.
“Blijkbaar hebben mensen er nu behoefte aan om tóch kunst te kunnen bekijken. Toen dachten we: het zou nog eens lang kunnen duren voor we weer open mogen, dus we gaan als podium onze expositieruimte naar buiten verplaatsen!” Op meer dan 40 plekken in Zuilen is nu kunst te zien of te horen.

Dat kunst goed is voor de gezondheid, bleek ook uit een rapport van de World Health Organisation (WHO), waarvoor meer dan 900 onderzoeken zijn geanaliseerd.
Het rapport vindt bewijzen van de link tussen kunst en goede gezondheid. Kunst en cultuur kan preventief werken voor mentale en fysieke gezondheidsproblemen, en het kan ook werken als behandeling van chronische ziekten. Zo kan bijvoorbeeld, volgens hun bevindingen, kunst zorgen voor een verbetering van het leervermogen van mensen met dementie. Muziek maken, kunsttherapie, poëzietherapie en dansen blijken te helpen met de behandeling van een mentale gezondheidsproblemen van mensen met kanker, doordat het stress, angst en depressies vermindert. Deze positieve psychologische effecten gaan samen met fysieke veranderingen, zoals een verlaging in bloeddruk, hartslag en stresshormonen en een verhoogde immuunactiviteit. Ook kan kunst de klachten van mensen met mentale gezondheidsproblemen verminderen. “Kunst kan mensen met psychische aandoeningen in alle fasen van de levensloop helpen, bijvoorbeeld door ondersteuning bij het herstel van perinatale psychische aandoeningen en na trauma en misbruik.”

Sinds de coronacrisis ervaren meer mensen mentale gezondheidsproblemen. Uit een onderzoek van het Trimbos Instituut blijkt dat bij 1 op de 3 mensen de psychische gezondheid is verslechterd door angst, depressieve klachten en slaapproblemen.
Ook de Nederlandse ggz maakt zich zorgen over de gevolgen van de coronacrisis voor de geestelijke gezondheid van de Nederlandse bevolking. “De problemen die we zien zijn acuut en moeten aangepakt worden om groepen die nu al door het ijs dreigen te zakken te helpen”, zegt voorzitter Jacobine Geel van de Nederlandse ggz.

Dat het door de huidige lockdown niet mogelijk is om bijvoorbeeld naar een museum te gaan of met anderen muziek te maken, maakt de situatie ook niet beter. En zeker omdat kunst zo’n grote rol kan spelen in het mentale welzijn.
De landelijke beweging Kunst is Gezond strijdt ervoor dat kunst een standaard onderdeel van de zorg wordt. Ingrid Docter, specialist cultuurparticipatie bij het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA), zit in de werkgroep van deze beweging.
“Het is nog steeds niet ‘normaal’ dat kunst een onderdeel kan zijn binnen de zorg en het welzijn. En áls het er is, dan is het vaak projectmatig. Dus dan is er bijvoorbeeld een project waarbij kunst wordt ingezet, maar het is bijna nooit programmatisch in zorginstellingen. Wij willen dat er structureel ruimte is om kunstelementen in te zetten.”
Hoe het zorgsysteem er in een perfecte wereld uit ziet, is een lastige vraag. Volgens Docter is het altijd erg contextgebonden. “Maar hoe wij het graag zouden zien, is dat bijvoorbeeld het ziekenhuis een aantal kunstenaars in huis heeft, muzikanten bijvoorbeeld die soms aan het ziekenhuisbed komen spelen. Kunst zou een vast onderdeel kunnen uitmaken in allerlei soorten instellingen.”

In Zuilen is Jantine bij het volgende kunstwerk aangekomen: een groot metalen kunstwerk op een grasveldje. Behoorlijk nietszeggend van zichzelf, maar op de app is er een gedicht over te lezen. De eerste paar zinnen luiden:

Soms mag een monument geen naam hebben
dan heet het Zonder Titel
Omringd door ondergrondse vuilcontainers
buurtgenoten storten er hun tranen
hun lege blikken
bier en wijn
hun hart uit

Jantine vindt het leuk dat de kunst in deze route is gekoppeld aan bepaalde dingen, zoals een muziekwinkel of dit grote kunstwerk. “Zo zie je bekende dingen toch weer eens via een andere bril. Je bent buiten, zoals wel vaker, maar je krijgt toch een beetje het gevoel dat je in een openluchtmuseum loopt. Ik denk dat zo’n route als dit precies kan zijn wat mensen nu nodig hebben.”


Aan het water, aan de rand van de wijk, luistert Jantine naar een laatste gedicht. ‘Wie zou hier niet willen wonen’, klinkt het uit de telefoon. Het is een gedicht over het Zandpad, dat aan de overkant van het water loopt. Als het is afgelopen is het voor Jantine toch echt tijd om naar huis te gaan. Terug naar de 15 vierkante meter waar ze de komende tijd nog veel uurtjes zal doorbrengen.