‘Ex-gevangene Rico knutselt aan tweede kans’

Door: Hanne Delbaere

Het eerste wat opvalt als je bij Atelier Totem binnenkomt, is de gemoedelijke sfeer. Dat en de grote hoeveelheid spullen die in de werkplaats te vinden zijn. Overal waar je kijkt staan materialen, kunstwerken en muziekinstrumenten.                                                                                    Toch is er een orde in deze chaos, iets wat uit het interview met Hugo van Doorn (begeleider bij Atelier Totem) en Rico (ex-gevangene) blijkt. Hugo: “Iedere vierkante meter in de loods heeft zijn eigen functie. De ene hoek is bedoeld om glas in lood-raampjes te maken, de andere hoek wordt gebruikt om te lassen en zo weet iedereen wel waar hij moet zijn.”

Zelfontwikkeling

Hoofddoel van Atelier Totem is het re-integreren in de maatschappij. Lukt dat denk je?

Rico: “Ik kwam hier binnen om bezig te zijn. Ik kwam erachter dat het maken van kunst, eigenlijk ook jezelf maken is. De kunst die je maakt is een soort spiegel van wie je bent. Je groeit hier als persoon. Ik denk zelf dat dit zeker wel bijdraagt aan het re-integreren in de maatschappij. Als je jezelf niet kent, hoe kun je dan jezelf aan anderen presenteren?”

En dan lachend, “Of anderen ook vinden dat mijn re-integratie gelukt is moet je aan hen vragen. Ik ben hier in ieder geval zeer content met wie ik ben en met wat ik doe.”

Hugo, jullie als begeleiding zijn er om  Atelier Totem  draaiende te houden. Hoe ondersteunen jullie de deelnemers?

“Dankzij de open structuur van de ruimte waar we zitten is het makkelijk voor deelnemers om samen te werken, maar alleen als ze dit zelf willen. Er is hier geen gedwongen samenwerking. Het mooie is dat deelnemers door deze vrijheid juist elkaar sneller aanspreken. Ze hebben echt interesse in elkaar. Iedereen ontwikkelt zijn eigen talenten. Echt tof om dat te zien gebeuren. Wij als begeleiding zijn erbij om te zorgen dat de materialen er zijn waarmee de deelnemers kunnen werken. Of om een luisterend oor te bieden wanneer dat nodig is. De deelnemers zijn er om te leren, dus af en toe moeten we ook bijsturen als we merken dat een deelnemer terug het verkeerde pad kiest. Buiten dat zorgen we ook dat aanvragen van nieuwe deelnemers worden verwerkt en dat alle subsidies in orde zijn. Dit regelen we samen met de gemeente Zeist en Utrecht en (zorg)instellingen uit de regio. Aan hen moeten we ook laten zien dat het re-integratie traject van Atelier Totem ook echt werkt.”>

“Atelier Totem is een oefenmaatschappij”

ATELIER TOTEM

Deze creatieve werkplaats in Zeist bestaat sinds 2007. Het is een particulier bedrijf in de zorg. Ze werken samen met de gemeente Zeist en de gemeente Utrecht. Er is dagelijks plaats voor een twintigtal deelnemers die verslaafd zijn (geweest), psychische problemen hebben en/of gevangen hebben gezeten.

Deelnemers van het atelier worden door zorginstellingen en tbs-klinieken doorverwezen om bij Totem te werken aan hun re-integratie in de maatschappij. Atelier Totem geeft aan de instellingen en klinieken door welke groei of terugval deelnemers meemaken.

Het logo van Atelier Totem in glas-in-lood/ foto door Atelier Totem

Het klinkt alsof de verantwoordelijkheid over het eigen leven echt weer in de handen van de deelnemers wordt gelegd.

Hugo: “Jazeker, alles wordt hier overlegd en er is veel ruimte voor ideeën en eigen inbreng. Je wil als mens gewoon serieus genomen worden, het gevoel hebben dat het ertoe doet wat je zegt of doet. Dat geven we ze hier terug. En daar hoort een verantwoordelijkheidsgevoel bij. We hebben veel lol hier, maar alles heeft wel een betekenis in het re-integratie proces.”

Denk je niet dat eigen verantwoordelijkheid ook risico’s met zich meebrengt? Wat is de grens tussen iedereen de vrije ruimte bieden die hij of zij nodig heeft, of teveel vrije ruimte bieden waardoor er totaal geen structuur meer is?

Rico: “Wil je weten of er soms conflicten zijn?”, vraag hij op directe toon.

Dat is een mogelijkheid. Er zijn filosofen die over de maatschappij zeggen dat er pas vrijheid is wanneer er regels zijn, omdat we dan niet bang hoeven te zijn dat we bedreigd zullen worden in die vrijheid. Hoe zie jij dat?

Rico: “Dat is denk ik juist de kracht van Totem, het is hier als een oefenmaatschappij. Als er conflicten zijn en iemand wordt bijvoorbeeld agressief, dan heeft dat nog geen grote gevolgen. Er wordt over gesproken en je kunt leren van je fouten. Er zijn wel ongeschreven regels bij Totem en juist omdat we als groep allemaal vrijwillig voor dit traject hebben gekozen heerst er ook veel meer de neiging om je in te zetten voor een goede sfeer.”

Dus eigenlijk heerst er veel vrijheid binnen Atelier Totem, juist doordat iedereen die hierbinnen aanwezig is weet wat je hier wel of niet kunt doen en laten?

“Ja!”, aldus een breed grijnzende Rico, “Mooi toch.”•

Tijdens en na gevangenschap wordt er samen met gevangenen gewerkt aan re-integratie in de maatschappij. In maart 2019 kwam uit onderzoek van Panteia en het WODC (wetenschappelijk onderzoeksbureau van justitie, red.) dat het nazorgtraject Social Impact Bonds (SIB) niet opgebracht heeft waar ze op hoopten.

In 2016 starten 119 ex-gevangenen met het traject. De bedoeling was om deze ex-gevangenen aan een baan te helpen en zo meer te integreren in de maatschappij. Uiteindelijk hebben 38 deelnemers nu een betaalde baan. Het blijft lastig om ex-gevangenen aan een baan te helpen. Veel deelnemers stopten omdat zij door verslaving of psychische problematiek niet in staat zijn om te werken.

Atelier Totem denkt dat het anders moet en geeft deelnemers de eigen regie terug.

Muziek maken in het atelier/ foto door Atelier Totem