‘Strafrecht is een drang naar wraak’

Straffen werkt voor ons mensen niet: ‘Het is niet rechtvaardig’

Interview- Tegenwoordig is het nogal populair onder politieke partijen om te roepen: meer straffen, strenger straffen. Een meerderheid van de Nederlandse bevolking vindt dat rechters te soft met misdadigers omgaan. Een groep wetenschappers vindt echter dat straffen onrechtvaardig is en dat strengere straffen compleet averechts werken. Ik sprak met Jacques Claessen, één van deze wetenschappers.

Claessen:

‘In de geschiedenisboeken staat altijd dat strafrecht is ontstaan om te voorkomen dat mensen wraak zouden nemen en elkaar zouden doodknuppelen als hen onrecht werd aangedaan. Maar dit argument gaat niet op. Tot na de Middeleeuwen waren er bijvoorbeeld ook rechtssystemen waarbij mensen wel wraak mochten nemen, maar dit in de praktijk vrijwel niet voorkwam. In die systemen kwam het juist vaker voor dat men onderhandelde en schikkingen onderling trof. In werkelijkheid is het de overheid die steeds meer verantwoordelijkheden en macht naar zich toe heeft getrokken. Daarom is het strafrecht zoals het nu is.’

Wat is er volgens u verkeerd aan het huidige strafrecht?

‘In wezen is het huidige strafrecht een vrij simplistisch systeem. De vragen waar het in het  strafrecht om draait, zijn: is er een strafbaar feit gepleegd? Wie heeft dat gedaan? En welke straf verdient die persoon? Er wordt echter niet gekeken naar de behoeften van het slachtoffer, de samenleving en de verdachte. Veel mensen hebben klaarblijkelijk een groot vertrouwen in ons strafrecht, maar wat levert het uiteindelijk op? Preventief werkt het ook niet. Gevangenisstraffen bijvoorbeeld zijn niet effectief in het voorkomen van misdaad.

Eigenlijk kun je beter maatregelen opleggen die te maken hebben met herstel en preventie, in plaats van zo zwaar mogelijk straffen. Als we dus veiligheid tot ons doel maken, moeten we niet altijd naar zware straffen kijken, maar ook andere typen straffen een kans geven.

Mensen hebben hier soms moeite mee, omdat wraakzucht in ons allemaal zit. Mijn eerste reactie is óók niet mijn andere wang toekeren. Maar er is echter een verschil tussen het begrijpen van die eerste reactie, en het rechtvaardig noemen. Soms wordt er dan gezegd dat dat de menselijke aard is, maar er zijn natuurlijk ook mensen die kiezen voor vergeving. Verder kun je helemaal niet zeggen dat we daarom maar moeten kiezen voor straffen, niet elke impuls die wij hebben valt te rechtvaardigen.

Wraakzucht op zichzelf begrijp ik. Maar als vorm van strafrecht, heb ik toch mijn twijfels. Met de dader extra schaden, lossen we eigenlijk totaal niks op. En wanneer we moreel gaan kijken, als iemand een misdaad pleegt, overtreedt hij eigenlijk de regel: Gij zult een ander niet schaden. En hoe reageert ons strafrecht? Door die ander te schaden. Ik heb dat nooit begrepen.’

Mediation en herstelrecht in Nederland

Wordt herstelrecht ook in praktijk gebracht?

‘Ja, deels ook in Nederland. Inmiddels hebben we in Nederland vorig jaar een wetsvoorstel uitgerold, waardoor landelijk een aspect van herstelrecht, in rechtszaken meegenomen kan worden.

Nu is het mogelijk om als verdachte en/of slachtoffer een verzoek in te dienen bij de rechter en de officier van justitie voor mediation (bemiddeling). Als de verdachte en het slachtoffer dat proces van mediation doorgelopen hebben, zal de rechter kijken of er genoeg hersteld is, en welke straf daarbij nu nodig is.’

In Nederland is er nog niet echt een debat over herstelrecht en strafrecht.

‘Dat klopt, en dat vereist dus ook bewustwording, in het strafrecht zelf natuurlijk, maar ook bij de publieke opinie. In die publieke opinie hoor je op dit gebied vooral over strenger straffen. Politieke partijen scoren ook als ze zeggen dat ze voor strenger straffen zijn. Maar natuurlijk is er ook een politieke lobby, en achter de schermen blijkt dat politici wel degelijk bereid zijn om naar andere geluiden te luisteren. Voornamelijk omdat herstelrecht ook effectief is, Nederland wordt werkelijk veiliger. ‘

Ruimte voor het slachtoffer

Wat doet herstelrecht in uw visie?

‘In herstelrecht gaat het uiteindelijk om de behoeften van de verschillende partijen. Dus in eerste instantie het slachtoffer. Sommigen willen straf zien, maar anderen willen ook bijvoorbeeld hun verhaal doen, misschien regie terugkrijgen, een gesprek met de dader hebben, woede uiten naar de dader. Soortgelijke opties komen dus niet terug in het strafrecht, maar daar is wel plaats voor in herstelrecht. Verder kan er soms om financiële  compensatie gevraagd worden, soms vrijwilligerswerk. Maar niet iedereen zal de belangen van de dader even belangrijk vinden. Toch is dat niet altijd goed.

Een voorbeeld, in het uitgaansleven, als er agressie plaatsvindt, kan de dader spijt krijgen en bijvoorbeeld in therapie willen gaan om met alcohol om te gaan. Ook al zou je hem dat niet gunnen, op lange termijn zou dat toch wel beter uit kunnen pakken.’

Wat is rechtvaardigheid volgens u?

‘Dat de schade die ik aangericht heb, hersteld wordt. Bijvoorbeeld als ik graffiti heb aangebracht, of een fiets heb gestolen, dat in dat geval die schade ongedaan gemaakt wordt. Veel vaker zal het echter symbolisch moeten, excuses aanbieden, schadevergoeding, gesprekken. ‘

Maar in niet alle gevallen is dat even makkelijk, bijvoorbeeld bij seksueel misbruik.

‘Herstelt straf wel iets dan? Vaak is het sowieso symbolisch, bij strafrecht is dat altijd zo eigenlijk. Er wordt nooit letterlijk iets hersteld, gevangenisstraf herstelt niets. Bij de meeste kleine misdaden, die de meerderheid van misdaden vormen in Nederland, voldoet herstelrecht gewoon. Toch kan bij ernstige gevallen mediation ook een rol spelen. Zelfs bij poging tot doodslag of verkrachting blijkt er toch behoefte van slachtoffers te zijn om te praten. Niet bij iedereen, maar toch moet er ruimte geboden worden voor degenen die dat wel willen.’

En slachtofferloze misdaden dan? Drugshandel, wapenhandel. Is dat ook iets voor herstelrecht?

‘Ja, herstelrecht is ook geen wondermiddel, en bij bepaalde misdaden is herstelrecht ook minder bruikbaar. Toch kun je in die gevallen wel herstelgericht denken. Bijvoorbeeld als een boer bij een milieudelict de sloot vervuilt,dan zou je hem best de bodem schoon kunnen laten maken. Daarom zou je toch kunnen stellen dat je op die manier de schade herstelt die de dader aangericht heeft, en er dus toch aan herstelrecht gedaan wordt. ‘

Foto: Matthew Henry on Burst