‘’Ik heb de proeve gemaakt vanuit mijn kunstenaarschap’’

Geluk is… kunst

Malou van Doormaal is kunstenares, suppoost (toezichthouder) en vloermanager in het Stedelijk museum ‘s-Hertogenbosch. Zij heeft de afgelopen drie jaar meegedaan aan het project Reinventing Happiness. Naar aanleiding van dat project heeft zij een proeve van bekwaamheid bedacht voor de bezoekers van het museum.

Wat houdt de proeve in?
De proeve bestaat uit vier onderdelen: er wordt gevraagd naar de definitie van geluk, persoonlijke ervaringen met betrekking tot geluk, een kritische beschouwing en tot slot word je uitgedaagd om mij of een van de andere vragenstellers gelukkig te maken. Als alle onderdelen goed genoeg besproken zijn, krijg je een badge en ben je officieel benoemd ‘gelukker’.

 

Wat was de aanleiding voor de proeve van bekwaamheid?
De afgelopen drie jaar zijn mensen uitgenodigd om mee te doen aan het project. Je kon naar iets levendigs kijken en tegelijkertijd iets doen. De documentaire-tentoonstelling die we nu in het museum presenteren is een soort driedimensionale krant. Je kunt naar dingen kijken, maar wordt niet betrokken als bezoeker. Daarom heeft Janina Frye, de beheerder van de tentoonstelling, aan mij gevraagd vragen te bedenken voor de bezoekers. Ze vroeg mij omdat ik als kunstenaar en suppoost heb deelgenomen aan het project. Meteen kreeg ik het idee: misschien moet ik mensen uitdagen met de vraag: ‘’Zou jij mij gelukkig kunnen maken’’? Toen realiseerde ik me dat die vraag misschien iets te direct zou zijn. Daarom heb ik er een proeve omheen bedacht.

 

Wat is het doel?
De meeste mensen denken te weten wat geluk is, waardoor je een zelfverzekerd antwoord krijgt. De bedoeling is dat wij als kunstenaars doorvragen op het antwoord dat ze geven. Door de vragen die zij op zich afgevuurd krijgen, weten zij het antwoord ineens niet meer zo zeker. Het is een soort schijnzekerheid die men heeft: ze denken te weten wat de definitie van geluk is. Als wij hen vragen blijven stellen, komt men erachter dat ze het eigenlijk niet zo goed weten. Ons doel is om mensen uit hun clichés te halen zoals: gezondheid, een fijne thuissituatie of goede resultaten behalen. Wij willen dat mensen gaan nadenken over wat geluk daadwerkelijk is. Daarnaast moet de onwetendheid ook aan het licht worden gebracht. Men hoeft niet altijd alles goed te doen of dingen te weten om gelukkig te zijn.

 

Wat inspireerde je bij het maken van de proeve? 
Als je het over geluk hebt, gaat het niet alleen over de positieve dingen. Vaak heeft men het over geluk als het ongeluk wat ontbreekt. Je hebt geen pech als het ware. Daar valt veel over te zeggen, want kan dan je niet gelukkig zijn als er iets slechts gebeurd? Dat wilde ik te weten komen door middel van de proeve. Ik ben een kunstenaar die werkt door middel van interventies. Dat zijn ingrepen binnen bepaalde situaties, waardoor die situatie verandert. Als kunstenaar ga je vaak voor langere periode de verbinding aan met de mensen die je betrekt in je project. Bij interventies ga je een heel ander kunstenaarschap aan dan dat je bijvoorbeeld schilderijen maakt.

 

Waar ben je mee bezig tijdens zo’n interventie?
Bij een interventie neem je de situatie als uitgangspunt, met de vanzelfsprekendheden die daarin heersen. Het is een mentaliteit: ‘zo doen wij dat’. De dingen gaan zoals ze gaan. Bijvoorbeeld de manier waarop je een drankje bestelt of hoe je door het museum heen loopt. Je gedraagt je naar bepaalde volgordes of regels die vastzitten aan een bepaalde situatie. Kunstenaars spreken vaak over iets dat ze willen veranderen, maar het is vaak onduidelijk wat je wil veranderen. Ik wil nadrukkelijk de relatie aangaan met zo’n situatie en wat daar gebeurt. Ik wil dat mensen ruimte creëren voor gedachten die ze zelf misschien niet verwacht hadden. Dat je daarvoor open staat en de tijd neemt om erover na te denken.

 

Hoe lang duurt de proeve?
Minimaal 20 á 30 minuten. Meestal vragen we na elk onderdeel: ‘’Denk je dat we dit onderdeel goed genoeg hebben gesproken?’’ Vaak geven mensen niet het beste antwoord, maar voor nu is dat goed genoeg. We willen dat de bezoeker het gevoel heeft dat het breed genoeg besproken is.

 

Denk je dat je mensen hebt laten nadenken door middel van de proeve?
Ja, ik denk dat dat zeker gebeurt. Je accepteert niet het eerste antwoord van de bezoeker, maar blijft doorvragen. Hierdoor denkt men vaak: ik weet het eigenlijk niet meer, wat op een bepaald moment ongemakkelijk wordt. Ik geniet ervan om mensen daarin uit te dagen, dat ze hun eigen gedachten gaan bevragen. Vooral als je naar het geluk van mensen krijgt. Vaak krijg je als eerste antwoord een cliché, maar als je gaat doorvragen komen mensen vaak met heel persoonlijke verhalen. Zo heeft een mevrouw mij ooit een heel ontroerend verhaal verteld. Na afloop van de proeve zei ze dat ze dat verhaal nog nooit eerder aan iemand had verteld.

 

Hoe zou je geluk het beste definiëren vanuit jou kunstenaarschap (bekwaamheid)?
Geluk heeft niet maar één definitie. Als je het gaat definiëren, dan kom je erachter dat het helemaal niet te definiëren valt. Het is hetzelfde als de betekenis van porno: Ik kan geen definitie geven van porno, maar als ik het zie dan herken ik het.

 

 

‘’Driedimensionale krant’’ Reinventing Happiness:
https://www.youtube.com/watch?v=XUHd0_TrEiY