Pieter Jonker: ”De koek is op. We moeten er zelf een bakken.”

Pieter Jonker in zijn atelier.

Ruim de helft van de werkenden maakt overuren en daarnaast lopen steeds meer studenten tegen een hoge prestatiedruk aan. Pieter Jonker (76), conceptueel kunstenaar, gepensioneerd therapeut, medewerker in een TBS-kliniek en begeleider bij de reclassering, heeft met een outsider houding zijn pensioen bereikt: ‘‘Als het mij ergens niet bevalt, ga ik gewoon weg.’’

Je wordt als outsider bestempeld, ben je het hiermee eens?

”Ik ben een outsider in de zin dat ik aan de rand van de samenleving zit. Voor mij is een outsider geen eenling maar iemand die niet alles voor zoete koek neemt en zijn eigen leven kan leiden. Voor mij betekent het enorm veel vrijheid. Ik zou het beschrijven als ‘onaangepast’. ik hoef niet met de stroming mee te gaan, kan mijn eigen pad bewandelen en zelf kritisch zijn.”

Waarin wijkt je manier van doen af van het hedendaagse?

”Ik leef niet volgens het boekje. Je hoort nu dat heel veel mensen gewoon doen wat er van ze gevraagd wordt. Al dondert de boel helemaal in elkaar en gaat er iemand dood, als ze zich maar aan de regels hebben gehouden. Dat kan ik niet, ik moest altijd mijn eigen weg gaan. De wereld is zo groot, ik kan overal leven.Ik heb vrienden achtergelaten en nieuwe vrienden gevonden, nooit die binding gehad dat ik nooit meer van mensen of situaties af zou komen. ik leef als een snelstromende rivier. Ik ben het water, is er een rots, dan ga ik eromheen.”

Was die houding er vroeger ook al?

”Ik ben na de oorlog opgegroeid en dat was nog zo’n periode waar je vader de baas was, de dominee en of de pastoor hadden het voor het zeggen en wat de leraren zeiden moest je doen. Al van jongsafaan verzette ik me daartegen. Een leraar zei ooit ‘Jonker, jij bent met smoesjes aan elkaar geplakt.’ iedere keer als hij wat zei had ik een tegenargument. Toen ik twintig was overleed mijn moeder. Daar stond ik dan, ik moest het alleen doen. Ik voelde toen ook die bevrijding. Ik had een goede band met mijn moeder maar als het aan haar lag had ik nog een tijdjedoorgestudeerd. Ik dacht zo, nou kan ik los gaan. En dat heb ik ook gedaan.”

Over deze tijd heb ik een gedicht wat ik heb geschreven toen ik ongeveer 22 was:

De kinderen die het beter wisten

die speelden op onbetreden plaatsen

de wetten die het hen verboden

het nieuwe recht een ode brachten

de mens verloren in zijn eigen krachten

”Het is een kritische beschouwing waarin je zegt dat jonge mensen een nieuw recht bedachten. Een nieuw leven creerden, dit. Pas op dat je je vrijheid behoudt, hoe dan ook. Als het alleen maar gaat over een goede baan hebben en veel geld verdienen ben je de lul want dan moet je doen wat er gezegd wordt.”

Zou je in deze maatschappij dezelfde instelling hebben?

”Ik denk dat ik op dit moment met mijn instelling, ondanks mijn latere HBO-opleiding, die ik nodig had om in een TBS kliniek te werken, niet eens meer word aangenomen omdat ik niet het boekje volg. Ik heb met mensen gewerkt die geen uitweg meer zagen. Als het boekje geen antwoord gaf, moest ik zelf iets verzinnen. We leven nu in een managementmaatschappij waarin anderen bepalen wat je moet doen. Of je nou hartchirurg of schoonmaker bent, alles moet volgens het protocol.”

Er zijn berichten dat mensen lijden onder die prestatiedruk. Veel werkenden en studenten maken teveel uren en hebben last van stress.

”Het is niet meer mensgericht. Er is altijd een pief die uitrekent en bepaalt wat je moet doen. Of dat nou tenvoordeel of nadeel van iemand is. Ik ben ontzettend blij dat ik in die langzaam bereaucratiserende wereld mijn pensioen heb kunnen halen.”

Heb je ooit wel eens problemen gehad door jouw instelling?

”Ik heb nooit echt klem gezeten. Wel merkte ik tijdens mijn werk in een TBS-kliniek ik dat kleine wereldje van die instelling beu werd. Toen heb ik aangegeven dat ik maatschappelijk werk wilde doen wat inhield: mensen actief begeleiden tijdens hun terugkeer in de maatschappij. Toen dit niet doorging ben ik naar een andere baan gaan zoeken en kwam ik bij de reclassering terecht.”

Zou je anderen deze manier van leven aanraden?

”Ja natuurlijk, maar kan dat? Mensen worden vaak zo heftig door emoties overmand dat ze daarop stuklopen. Daarnaast zijn ze van nature gehandicapt door een angst om hun patroon te veranderen. Als de persoon hiervan losbreekt komt hij noodgedwongen in een nieuwe situatie en is er opeens ruimte. Bij deze bindingsloze mindset is enige zelfverantwoording wel nodig. Je moet niet denken dat je alles kan maken of aan een bepaalde weg vastzitten. Ik zeg altijd: ‘‘De koek is op, we moeten er zelf een bakken.”