Cross-mediale reportage | Denemarken naar de stembus om toetreden Europese defensie gemeenschap

Door: Doris Janssen, Gijs van Iwaarden en Anna van Beek

KOPENHAGEN, DENEMARKEN – Het is bijna zover! Op 1 juni zullen de Denen hun stem uitbrengen in een nationaal referendum over het afschaffen van de opt-out op de Europese defensie- en veiligheidsgemeenschap: Een ingewikkeld en vooral bureaucratisch proces. De Denen zijn er zelf ook nog niet helemaal over uit waarop ze gaan stemmen en houden de politici in spanning met de alle-kanten-op-spattende peilingen. Voorgaande jaren stemden de Denen telkens nee op de afschaffing van opt-outs binnen de Europese Unie, maar dit jaar lijkt het erop dat de uitkomst de positie van de Denen binnen de EU dan toch gaat doen wijzigen.

Komende 1 juni wordt er een referendum gehouden in Denemarken. Dit is alles wat je erover moet weten.  

De geschiedenis van referenda over de EU in Denemarken  

Denemarken is al sinds 1973 lid van Europese Gemeenschappen, de voorloper van de Europese Unie. Later in 1992 werd er bij het Verdrag van Maastricht door de EU afspraken gemaakt met twaalf Europese landen op vier verschillende onderwerpen: veiligheid en defensie, burgerschap, politie en justitie en de invoering van de euro. Door de zorgen over het verder toetreden van de Europese Unie werd er een nationaal referendum gehouden over deze toetreding. Het Deense volk verwierp bij dit referendum het Verdrag van Maastricht, waarna Denemarken een jaar later bij de Overeenkomst van Edinburgh een aangepast verdrag aangeboden kreeg. Dit maakte de verwerping –ook wel een ‘opt-out’ genoemd- toen een feit. 

Na die tijd werden er nog twee referenda gehouden om een opt-out terug te draaien, in 2000 (over het alsnog invoeren van de euro) en in 2015 (over de omzetting van de huidige volledige opt-out van Denemarken op het gebied van binnenlandse zaken en justitie). Beide gevallen zorgden niet voor verandering van het op dit moment nog geldige beleid.  

Het huidige referendum   

Nu is er weer een referendum, maar dit keer over het onderwerp veiligheid en defensie. Het Deense volk mag gaan stemmen over het feit of ze op dit gebied meer bij Europese Unie willen horen of niet. Het gaat dan ook over de Europese Defensie Gemeenschap. De twee woorden die ook de campagnes leiden van dit referendum zijn ‘ja’ (meer toetreding tot de gemeenschap) en ‘nee’ (geen extra toetreding tot de gemeenschap).  

De relevantie van het huidige referendum  

Juist nu in tijden van de oorlog tussen in Oekraïne en Rusland komt de vraag naar boven of het niet verstandiger is om als Deen nu ‘ja’ te stemmen bij het komende referendum. Maar het kost veel geld om lid te zijn van de Europese Defensie Gemeenschap. Daarbij komt ook dat

het niks kan doen aan bijvoorbeeld de oorlog in Oekraïne. Dit alles maakt de uitkomst van het Deense referendum erg interessant, zeker in deze tijden.

Klik op onderstaande link voor een korte explainer:

Explainer Referendum Denemarken 1 Juni 2022 – YouTube

AnnavanBeek | Props

“Het belangrijkste argument tegen het afschaffen van de opt-out is dat we er honderd procent zeker van willen zijn dat Denemarken niet in een samenwerkingsverband stapt dat tot iets zal ontwikkelen wat we niet willen”, vertelt Kristian SØby Kristensen, hoogleraar politicologie aan de universiteit van

Kopenhagen. Hij vindt dat de Europese Unie te veel regels heeft en te ingewikkeld is, daardoor is het moeilijk te begrijpen wat het eigenlijk écht inhoudt. Kristensen ziet ook een ander probleem, namelijk dat veel kiezers niet op de inhoud stemmen. “Als je dus de regering of de premier niet vertrouwt, is dat een perfect excuus om ‘nee’ te stemmen. Daarbij is er een idee van angst over de toekomst van Denemarken en voor wat de EU zou kunnen worden, dat is een heel belangrijk onderdeel van het nee-argument.” 

Dat de oorlog in Oekraïne nu een belangrijke rol speelt, is een argument van de Deense premier en een aantal andere pro-EU-partijen in het parlement. “Met de oorlog in Oekraïne is er een geheel nieuwe situatie in Europa en dat betekent dat Denemarken zijn positie in Europa moet heroverwegen.”, vertelt Kristensen. Op dit argument sluit ja-kant goed aan, die zeggen namelijk: ‘Wees niet bang voor de Europese Unie. Het Deense parlement zal het echt nog wel voor het zeggen blijven hebben.’ Ook denk ik niet dat men de bereidheid van specifiek de kiezers om solidair te zijn met Oekraïne moet onderschatten.” 

Ondanks het feit dat Finland en Zweden toestemming hebben gevraagd om toe te treden tot de NAVO, wordt er geen reactie van Rusland verwacht. “Een NAVO- en EU-lidmaatschap zijn namelijk twee totaal verschillende dingen zijn. Daarbij is het Zweedse en Finse besluit om misschien lid te worden van de EU dan ook veel groter dan dit Deense besluit over de Europese alliantie.” 

“Tot slot vermoed ik dat de uitslag van het referendum dicht op elkaar zal zitten. Mede omdat het bij de vorige referenda ook zo was.” De peilingen op dit moment geven aan dat het een ‘ja’ gaat worden, maar het belangrijkste punt met die peilingen is dat veel kiezers nog niet zeker weten wat ze moeten stemmen. Het is voor die mensen dan ook makkelijker om ‘nee’ te stemmen, omdat dan alles gewoon hetzelfde blijft. Het verschil tussen de twee kanten zal naar verwachting dan ook kleiner worden als we dichter bij het referendum komen. “Maar als ik wist wat de uitslag zou worden, dan zou ik in de ochtend meteen naar de bookmakers gaan”, grapt Kristensen. 

AnnavanBeek | Props Bron: (4) Facebook

“Het is echt walgelijk dat de Deense regering dit referendum nu heeft gepland.” Niels Peder Ravn wekt een eigenzinnige, vastberaden en betrokken indruk. Het gemeentelid voor de rechts-conservatieve partij ‘Nye Borgerlige’ vertelt daarom ook maar al te graag over zijn ‘eigen theorie’ over hoe de Deense regering expres dit referendum nu inzet om het antwoord ja te laten zijn. “Mensen zullen ja stemmen op het referendum uit angst voor Rusland. Ik vrees dat het een referendum over Oekraïne zal zijn in plaats van over de opt-out.” Volgens Ravn is het erg ongepast dat de regering de uitslag over deze kwestie nu laat beïnvloeden door de situatie in Oekraïne. Hij gelooft namelijk dat het antwoord op een ander moment ‘nee’ zou zijn geweest. “Kijk maar naar het Eurovisie Songfestival van dit jaar. Ik weet niet of het een goed lied was of zo, maar ze zouden hoe dan ook gewonnen hebben.” Ravn is er zeker van dat het op ieder ander moment ‘nee’ zou zijn geweest: “Denemarken is een heel klein land en we hebben daarom gewoon niks te bieden aan de Europese Unie. Als we meer zouden gaan samenwerken zullen we ondergesneeuwd worden door de EU.” De Denen zijn volgens Ravn veel te nationalistisch om nog meer samen te gaan werken. “Denemarken houdt überhaupt helemaal niet van de Europese Unie.” Om de vrede te bewaren zet de Europese Unie haar gemeenschappelijke defensiebeleid onder andere in voor buiten-Europese missies. “Denemarken heeft helemaal geen interesse in bijvoorbeeld Afrika.” Ravn geeft daarbij toe dat de Deense defensie in een belabberde staat is. “We hebben nogmaals niks te bieden.” Desondanks, en ironisch genoeg, geeft Ravn aan dat Denemarken zich in een belangrijke positie bevindt vanwege haar ligging tussen de Baltische zee en de Atlantische Oceaan. “De Europese Unie heeft geen flauw benul van deze belangrijke positie.” Denemarken lijkt dus eigenlijk wel wat te bieden te hebben, maar volgens Ravn “hebben we de NAVO al”. Ravn ziet NAVO als belangrijkste partner en vindt de EU verder voor Denemarken alleen van belang voor de handel.

AnnavanBeek | Props Bron: Alexander Ryle – Vrijheid van Diversiteit!

“Ik zie de directe link tussen de situatie in Oekraïne en de Europese defensiegemeenschap niet”, aldus gemeentelid Alexander Ryle van de rechts-liberale ‘Liberal Alliance’. De situatie in Oekraïne is iets voor de NAVO, volgens de partij van de allianties. Vanuit zijn chique maar zakelijk ingerichte kantoor vertelt hij dat de partij toch graag samen gaat werken met de Europese gemeenschappelijke defensie en ja zal stemmen op het referendum: een groot argument om nee te stemmen is het feit dat we de NAVO al hebben, maar “het is geen of of. Het is en en.” De Europese defensiegemeenschap is namelijk volgens Ryle ondersteunend aan de NAVO. “We kunnen niet wachten tot Amerika of andere landen ons beschermen.” Ryle vindt dat Denemarken hierin een verantwoordelijkheid heeft. “Mensen zien door de situatie in Oekraïne een grote dreiging voor de Europese Unie en daarom organiseert de regering nu het referendum.” De situatie in Oekraïne is iets voor de NAVO, vindt Ryle, maar toch moeten ze de samenwerking met de Europese defensiegemeenschap aangaan. “Denemarken heeft namelijk belang bij buiten-Europese missies”. Het land kan door de opt-out niet meedoen aan de missies van de Europese Unie, dus organiseert het zijn eigen missies naar Afrika. “Dit slaat nergens op, aangezien we onderdeel zijn van Europa en de Europese Unie. Het is belangrijk dat we gaan samenwerken en dat Denemarken de mogelijkheid heeft om mee te doen als we dat willen.” Sowieso moeten alle zaken die met meerdere Europese landen te maken hebben volgens Ryle samen worden geregeld. Aan een volledige toetreding tot de Europese Unie moet Denemarken echter niet beginnen, legt Ryle kalm en bedaard uit. “Zaken die alleen over Denemarken gaan, moeten hier worden beslist.” Ryle verwacht dan ook niet dat door de afschaffing van deze opt-out de andere opt-outs zullen volgen. “Daar zijn wij te nationalistisch voor.”