‘ADHD is iets wat we zelf hebben verzonnen’

Postdoctoraal onderzoeker Dienke Bos licht toe

ADHD is onderdeel van de groep neurobiologische ontwikkelingsstoornissen. DSM-5 defineert ADHD als een aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis. Toch zijn er een aantal specialisten die ADHD als ‘stoornis’ tegenspreken.

Momenteel zijn er zo’n 13 000 jongeren met ADHD in Nederland. Dit is verdrievoudigd ten opzichte van tien jaar geleden. Ook het medicatiegebruik is flink toegenomen: verviervoudigd ten opzichte van tien jaar geleden. Waar komt deze enorme stijging vandaan?
We weten steeds meer over ADHD. Symptomen worden sneller herkend door ouders, leerkrachten en hulpverleners. Ook zijn er meer behandelaars en specialisten.

Dienke Bos, postdoctoraal onderzoeker bij het UMC Utrecht. Onderzoeker bij het Niche-lab: een onderzoeks-lab naar hersenontwikkelingen bij kinderen met ADHD en autisme.

Psychologe Laura Batstra heeft zich met regelmaat uitgelaten over ADHD. Eén van de dingen die Batstra benoemt is de snelheid en gemakkelijkheid bij het geven van de diagnose ADHD; elk druk, impulsief kind heeft tegenwoordig ADHD. Wat is uw ervaring?
“Er zijn kinderen die hoe dan ook voldoen aan wat wij hebben gedefinieerd als ADHD. Daartegenover zijn er genoeg kinderen die niet worden gediagnosticeerd met ADHD. In het midden zit een soort grijs gebied. De diagnose wordt meestal gesteld aan de hand van observaties. Als het gedrag van het kind 65% overeenkomt met de symptomen is het voor de hand liggend het gedrag ADHD te noemen.”

Waarom is de diagnose ADHD voor de hand liggend?
“Naast het gedrag dat lijkt op ADHD, speelt de omgeving ook een grote rol. Een onrustige thuissituatie kan er voor zorgen dat het kind meer symptomen laat zien. Dit betekent nog niet dat het kind daadwerkelijk ADHD heeft. Al met al denk ik dat er een aantal kinderen met een onterechte diagnose rondlopen, maar dat het grootste deel een goed overwogen diagnose heeft gehad.”

Naast het diagnosticeren zegt Batstra dat medicatiegebruik bij ADHD niet nodig is. Wat is uw mening over het gebruik van medicatie?
“Kinderen met ADHD zijn niet ziek, maar de kinderen gedragen zich wel heel anders dan gemiddelde kinderen. De kinderen vertonen hyperactiviteit, impulsiviteit en aandachtsproblemen. Dit gedrag is beperkend en vervelend voor zowel het kind als omgeving. Er zullen kinderen zijn die geen medicatie nodig hebben; handvatten voor ouders en leerkrachten zouden genoeg structuur kunnen bieden voor het kind. Maar er zullen ook kinderen zijn die medicatie echt nodig zullen hebben, omdat er simpelweg nog geen beter alternatief is voor hen.

Een Amerikaanse neuroloog, Richard Saul, beweert zelfs dat ADHD niet zou bestaan. Waar zou hij zijn conclusie op baseren?
“De grens tussen ‘dit is ADHD’ en ‘dit lijkt op ADHD’ is minimaal. Daarnaast hebben we nog niks concreets kunnen vinden in de hersens. Niks waarop je kunt terugvallen en kan zeggen: kijk, dat is ADHD. Er is een gebrek aan harde feiten, wat conclusies trekken lastig maakt. Het is gebaseerd op gedrag door middel van observaties, wat als subjectief beschouwd kan worden. Maar om te stellen dat ADHD niet bestaat, gaat mij echt te ver.”

Nederlandse neuropsycholoog Martine Hoogman zegt in haar onderzoek dat de hersenvolumes van een kind met ADHD afwijken van een kind zonder ADHD.
“Het is een soort cirkelredenering. We hebben dit gedrag, dat noemen we ADHD, we maken een hersenscan, de hersens zijn anders, dus ADHD bestaat. Er is echter veel individuele variatie, waardoor je kinderen met ADHD en kinderen zonder ADHD niet uit elkaar kan halen op basis van hersenvolumes. Er kunnen honderden oorzaken zijn waarom het hersenvolume anders is. Dat hoeft niet per se ADHD te zijn.”

Betekent dat dat ADHD absoluut niet terug te zien is in de hersenen?
“De verschillen zijn er, zoals Hoogman aantoont. De vraag is hoe wij die verschillen interpreteren. Zelfs hersenonderzoekers zijn het daar niet over eens. Het gaat ergens mis in de hersenontwikkeling. Waar dit precies plaatsvindt weten we nog niet.”

Wat maakt het hersenonderzoek bij kinderen met ADHD zo moeilijk?
“Er zijn zoveel verschillende factoren die mee kunnen spelen, waardoor we niet kunnen benoemen wat nou precies de oorzaak is van ADHD. Een moeder die rookt tijdens de zwangerschap verhoogt de kans op een kind met ADHD, maar niet alle kinderen die een rokende moeder hebben krijgen ADHD.”

Verklaart dat de onenigheid rondom het begrip ADHD?
“Deels. ADHD is heel complex. Bij het syndroom van Down is een duidelijk verschil te zien in zowel gedrag als in de hersens. Bij ADHD mist die zekerheid.”

Wat speelt nog meer een rol bij de complexiteit van ADHD?
“Het is een vaag begrip: er is moeilijk onderscheid in te maken en een begrip van de afgelopen jaren. Om de één of andere reden zien veel mensen ADHD niet als een ‘echt probleem’. Het ligt aan de opvoeding, omgeving of het kind zelf is gewoon vervelend.”

Waarom zijn er nog steeds geen duidelijke antwoorden, terwijl er al jaren onderzoek wordt gedaan?
“ADHD is iets wat we zelf hebben verzonnen. We zagen bepaalde gedragingen, die zetten we bij elkaar en zeggen: dit is een probleem. We weten de symptomen, we weten welk gedrag wordt vertoond. Meer dan dit kunnen we niet stellen, dus trekken mensen hun eigen conclusies gebaseerd op eigen interpretaties. Er zijn dus veel meningen, wat leidt naar onduidelijkheid.

Wat is dan de ‘juiste’ mening?
Die uitspraak kan ik pas doen zodra wij meer weten over ADHD en de hersens.

Wat zou de onduidelijkheid rondom ADHD kunnen verminderen?
“Het doel is om beter te begrijpen waar ADHD vandaan komt, zodat we een beter behandelplan kunnen ontwikkelen. Als we dit op individueel niveau kunnen bepalen, kunnen we ook steeds meer zeggen over het begrip in het algemeen.”

Hoe zou u ADHD definiëren?
“Het is hoe dan ook een gedragsprobleem, dat hoe dan ook ergens een oorzaak heeft in de hersenen. Om dat een stoornis te noemen gaat mij te ver. De hersenen van een kind met ADHD zijn niet kapot, ze werken alleen anders. Dan ben je niet ziek en heb je geen stoornis.”

 

 

 

Door: Sanne van de Weerd