Hét gezicht van Italiaans populisme

Door: Thieu Schraven

Sinds het vertrek van premier Paolo Gentiloni en de komst van Guiseppe Conte samen met de huidige coalitie, heeft de Italiaanse regering een ruk naar rechts gemaakt. De Lega Nord en Movimento 5 Stelle (M5S) lijken, ondanks de moeizame onderhandelingen voor een regeerakkoord, uitstekend met elkaar te kunnen opschieten. In Napels krijgt men de primeur van een burgerinkomen, zoals beloofd.

Na in totaal 8 jaar zagen de Italianen in 2011 hét boegbeeld van Forza Italia vertrekken als premier; Silvio Berlusconi. Twee jaar later ontnam de senaat hem zijn zetel in het parlement vanwege belastingfraude. De huidige regering (kabinet Conte), beëdigd in 2018, bestaat uit de partijen Lega Nord en M5S. Lega Nord, onder leiding van Matteo Salvini, profileert zich als een rechtse anti-immigratie partij. De M5S is een eurosceptische protestpartij, met de piepjonge Luigi Di Maio aan het roer. De M5S (Vijfsterrenbeweging in het Nederlands) schuift haar kritiek op Berlusconi niet onder stoelen of banken. Oprichter van de partij, Beppe Grillo, begon zo snel als hij kon over Berlusconi toen VPRO’s Tegenlicht in 2017 bij hem op bezoek ging. “Toen Sarkozy naar Italië kwam en op bezoek ging bij die premier van ons, ‘hij’ die niet genoemd mag worden, was het eerste wat Sarkozy deed toen hij terugkwam zijn zoon benoemen tot bestuursvoorzitter van zakenwijk La Défense. Wie zou hem dat geleerd hebben?”  De Vijfsterrenbeweging moet niets van Berlusconi hebben, waarmee de partij punten scoort bij het Italiaanse publiek. Berlusconi met zijn belastingfraude, meineed en banga-feestjes heeft zijn tijd in Italië gehad, ondanks dat hij nog steeds de voorman is van Forza Italia. Onder andere met deze boodschap knalde de Vijfsterrenbeweging 33% van de stemmen en is daarmee de onbetwiste verkiezingswinnaar van Italië. Wat maakt hun poging om de proteststem in Italië nieuw leven in te blazen zo succesvol?

 

Begin maart zorgde de partij in ieder geval voor een historische dag voor Italianen in Napels met een laag of geen inkomen. Zij konden vanaf dat moment namelijk een burgerinkomen aanvragen, een Reddito Di Cittadinanza (RdC) genoemd. Zo komt de Vijsterrenbeweging een belangrijke verkiezingsbelofte na. Di Maio benadrukte wel dat de regering strenge regels hanteert om te voorkomen dat mensen met de uitkering gaan frauderen of het geld in ontvangst nemen zonder verder energie steken in het zoeken van nieuw werk. Zo stelt de regering dat het zoeken van werk een verplichting is bij de uitkering, net als 8 uur maatschappelijk werk per week. Het ministerie van arbeid en sociaal beleid maakte in april 2019 bekend dat ruim 800.000 Italianen van de RdC gebruik hebben gemaakt. Zo ook de 22-jarige Imma Stringile en haar familie. Imma studeert aan de L’Orientale universiteit en komt nog maar net rond. ‘Ik sta los ingeschreven van mijn gezin, want ik woon niet meer thuis. Naar mijn mening is dit uitstekend voor het land. Of dit een publiciteitsstunt is weet ik niet, maar ook om dát te willen zeggen moet je je inlezen vind ik. In Italië stemmen we 26 mei, dus daar ben ik zelf nog niet aan begonnen.’

 

Italiëkenner Donatello Piras verklaart het succes van de Vijfsterrenbeweging bij de laatste landelijke verkiezingen met de gebruikelijke protestpartij kenmerken. ‘De Italianen zijn ontevreden over de manier waarop hun land bestuurd wordt op lokaal, provinciaal en vooral op landelijk niveau. De M5S-kiezers hopen te stemmen op een partij die gebruik maakt van mensen die niet uit ‘het kartel’ komen, zoals we in Nederland zouden zeggen.’

Ondanks het succes van de partij bij de landelijke verkiezingen, krijgt de Vijfsterrenbeweging een pak slaag bij de lokale verkiezingen in de Abruzzen een klein jaar later. In Nederland kennen we drie overheidslagen, in Italië vier. Gemeentelijk en regionaal zijn verschillende dingen en hebben beiden een verkiezing. In de regio Abruzzen (Midden-Italië) kreeg de partij 20 procent van de stemmen, een halvering ten opzichte van de verkiezingen ervoor. De kans is aanwezig dat, met het oog op de EP-verkiezingen van mei 2019, dit bijdroeg aan de gedrevenheid van de M5S om dit plan door te voeren. De partij wilde het varkentje per sé voor deze verkiezingen gewassen hebben. De regering van Italië staat qua financieel beleid al een tijdje onder druk. In oktober 2018 wees de Europese Commissie de begroting van Italië helemaal af. De commissie controleert of de eurolanden zich houden aan de afspraken over hun begrotingstekorten. Het plan van het burgerinkomen kost de overheid 7,1 miljard euro.

Echter heeft het plan een positief effect op de economie, dat zegt het Instituto Nazionale de Statistica, de Italiaanse equivalent van het CBS. Voor om en nabij 1,3 miljoen huishoudens zou het burgerinkomen gunstig moeten uitpakken, was de boodschap van directeur Roberto Monducci begin april. Voor zover deze economische voorspelling op korte termijn accuraat en waardevol is, kan de M5S naar aanleiding van deze constatering steun verwachten. Piras gelooft dat een actie als deze al aanleiding is voor een stem op de Vijfsterrenbeweging voor sommige mensen. ‘Het burgerinkomen is heel belangrijk voor mensen die gewoon echt aan de grond zitten. Hun stem wordt vaak gestuurd door een financiële prikkel, in plaats van de ideologie achter de partij. Veel van de M5S-kiezers stemden 20 jaar geleden ook op Berlusconi toen hij zei dat hij de belastingen ging afschaffen.’

Ook de minister van Economische Zaken, Giovanni Tria, en de Italiaanse Bank (Banca d’Italia) zeggen dat er sprake is van een lichte economische groei door het burgerinkomen. Banca d’Italia spreekt van een groei van 0,1% dit kwartaal. ‘Dat is niet veel, op lange termijn zien we namelijk dat onder deze regering de economie afneemt en richting een recessie gaat,’ licht Piras toe. Lega heeft, net als de Vijfsterrenbeweging, een belangrijk punt uit hun verkiezingsprogramma verwezenlijkt: de pensioensleeftijd is teruggedraaid naar 62 jaar. Wederom een klap in het gezicht voor de EU, die zo haar best had gedaan die pensionsleeftijd weer een beetje omhoog te krijgen vóór kabinet-Conte. ‘Dit gaat helemaal niks uitmaken voor de groei van de Italiaanse economie, dit gaat het alleen slechter maken. Deze maatregel is populistisch, ze willen aan het volk laten zien: wij bepalen zelf wat hier gebeurt, niet de EU.’ En wat de Italiaan zelf voelt van de economie op het moment? Vanzelfsprekend gaat het wat beter voor wie zaken als pensionsleeftijd en bijstand aangaat, maar de economie neemt nog steeds af. Piras: ‘Of je nou voor of tegen de M5S bent, je kunt ze alleen niet de schuld geven de economische situatie. De leiders van Italië in voorgaande jaren hebben foute beslissingen waar de huidige coalitie mee is opgezadeld. Wat ook interessant is, is dat Salvini misschien baat heeft bij het vallen van je regering. Als dát zou gebeuren zou Salvini met onder andere Forza Italia een coalitie kunnen vormen met een centrum-rechtse agenda. Dan kan Salvini zijn plannen makkelijker doorvoeren en premier van Italië kunnen worden, afhankelijk van of hij dat wil.’

 

April 2019