“De invloed van de onderwereld is groots”

Wie is Bram Endedijk?

De Bredase Bram Endedijk droomde vroeger van een carrière als sportjournalist. Op de opleiding Journalistiek in Utrecht kreeg Bram bij een van de projecten te horen dat ze ‘over alles verhaal mochten maken, behalve over sport’. Wat nu?! Misdaad. Toen heeft Bram zijn eerste verhaal over misdaad geschreven. Dat ging over de jeugd van Nederlands crimineel Jesse R. en dat heeft Bram toen verkocht aan de Panorama waarmee hij toen op de cover kwam. Sindsdien heeft misdaad hem niet meer losgelaten. Tegenwoordig schrijft Bram voor het NRC handelsblad en op misdaadgebied vooral over het zuiden: ‘de drugsschuur van Europa’ zoals Bram het omschrijft in zijn boek ‘we regelen het zelf wel’. Naast zijn boek werkt Bram ook nog aan een programma op NPO 2 ‘De zaak van je leven’. Dit gaat over oude moordzaken. In ons gesprek vertelt Bram hoe hij tegen misdaad aankijkt als mens en journalist


Brabantse onderwereld

“Het NRC heeft toentertijd tegen mij gezegd om me daar in te gaan verdiepen. Het gaat je op zo’n moment natuurlijk steeds meer boeien als je er zelf helemaal in zit. Hoe meer je ervan komt te weten, hoe leuker. Ik kom zelf ook uit Brabant, dus ik vind dat er wel hele typische dingen inzitten die ik tot de verbeelding sprekend vind. Schietpartijen en dergelijke komen natuurlijk altijd naar buiten via de politie. Maar wat ik het interessantste vind is het sociaal maatschappelijk aspect daarvan. En daar bedoel ik mee dat ik het zelf relatief minder interessant vind dat topcrimineel A ruzie heeft met topcrimineel B. Wat ik fascinerend vind is om uit te pluizen hoe de dynamiek is in bepaalde wijken van Brabant en dat mensen niet naar de politie stappen. En dat bij bepaalde dorpjes heel veel gebeurt en dat iedereen dat eigenlijk wel weet. Dus meer wat er op micro schaal gebeurt. Wat zo’n misdaad structuur doet met een wijk, zulke dingen vind ik boeiend.

Invloed onderwereld op de bovenwereld

“Groot. De invloed van de onderwereld is groots. Je moet je voorstellen dat het echt om heel veel geld gaat. Vooral in de synthetische drugswereld. Daar komen allerlei geldstromen bij vrij. Die worden niet allemaal geïnvesteerd in Brabant, maar daar zit natuurlijk wel een boel verwevenheid. Dat is allemaal zwart geld. Brabant is echt dè synthetische drugsprovincie van Nederland, misschien wel van Europa. Daar wordt heel veel geld mee verdient. Voor het merendeel door mensen die in Brabant wonen of uit Brabant komen. Het moment dat die zwarte geldstromen in de circulatie terechtkomen krijg je al te maken met verwevenheid. Die criminelen hebben natuurlijk ook allerlei mensen die daar van profiteren met respectabele beroepen. Zoals een makelaar bijvoorbeeld of notarissen. Dat moet gewoon. Dat hebben ze. Dat is al een vorm van die verwevenheid tussen de onderwereld en de bovenwereld.”

Aan/uit-knop

“Ik zou graag ontkennen dat ik na werktijd ook nog bezig ben met mijn werk, maar het is wel moeilijk om dat uit te zetten in mijn vrije tijd. Maar dat komt ook omdat het voor mij niet voelt als een soort opoffering. Ik zie mijn werk niet altijd als werk, omdat ik er ook echt plezier aan beleef. Tuurlijk, ik ben ook vaak moe na lange dagen. Maar dat heb ik er voor over. Het is ook een soort van passie. Soms dan lig ik te slapen en dan denk ik ineens ‘oh ja dat moeten we doen voor de serie of dat zou vet zijn!’ en dan ben ik ook niet aan het werk maar dan maak ik wel een minder goed programma als ik daar niks mee doe. Ik stap dan liever ff uit bed en schrijf ik het ergens op. Als je je werk nu echt rot vindt en je staat altijd aan, dan kom je mentaal wel in de problemen. Ook zijn er mensen die weleens vragen stellen op een feestje bijvoorbeeld, maar daar heb ik geen problemen mee. Het zijn vaak dezelfde vragen. Maar ik vind het wel leuk om iets erover te vertellen aan mensen.”

Wil ik nog wel misdaadjournalist zijn?

“Nou ja, die vraag stel ik mezelf elke dag. Maar dat is een beetje mijn leven. Wanneer weet je zeker wat je wilt? Maar dat ligt niet aan het vak misdaadjournalist. Het ligt aan mijn karakter. Het is meer dat ik zelf soms denk van misschien moet ik correspondent ergens worden of dan zie ik weer iemand anders als sportjournalist en denk ik had ik toch niet sportjournalist moeten worden? Hoe dan ook ben ik dan toch altijd weer dankbaar en blij met wat ik mag en kan doen. Ik doe nu waar ik van geniet.”

Jezelf onderscheiden

“Ik hoop mezelf te onderscheiden van andere journalisten. Ik probeer verhalen te maken die ten eerste sprekend zijn en die ook te maken hebben met de effecten en gevolgen. Samengevat is mijn doel om het sociale aspect van het fenomeen ‘misdaad’ zo goed mogelijk te beschrijven en te belichten. Zoals bij het dorpje Hulten bijvoorbeeld waar ik ook in mijn boek over schreef. In een aantal jaar tijd dat daar een wietplantage onder de manege zat. En dan echt dik, hè. Geen kleintje. Waar de seksclub Badda Bing overgenomen dreigde te worden door een motorclub. Waardoor de gemeente het moest kopen. Waar de burgemeester werd bedreigd. Waar de vermeende wapenleverancier die verband hield met de mocro maffia zat. En dat allemaal onder slechts driehonderd inwoners. En als je daar dan komt dat mensen zeggen ‘ja, we waren er eigenlijk wel van op de hoogte maar die Jan was altijd heel aardig voor ons en gaf ons altijd een autootje mee.’ Ja, dat vind ik dan hartstikke boeiend. Dat er zulke plekken zijn in ons Nederland.”

Open houding naar drugs van NL draagt schuld aan onze ‘Narcostaat’

“In 2017 had Nederland een verkoopwaarde van 18,9 miljard euro aan geproduceerde XTC en amfetamine. Dit bleek uit een rapport van de politieacademie. Dat is een hele hoop. Maar volgens mij wordt er ook veel geproduceerd voor de export. Vooral in synthetische drugs. In Australië levert dat het meest op. Dat is ook iets interessants om ze daar naartoe te krijgen. Stel je nou voor dat we inderdaad XTC in Nederland gaan legaliseren. Heel hypothetisch, maar goed. Het zou kunnen dat dat misschien iets doet in het gecontroleerd produceren. Dan wordt er nog steeds illegaal geproduceerd voor de rest van de wereld. En misschien dat een gevolg kan zijn, dat het dan binnen wijken minder geaccepteerd wordt. Het is meer een principiële discussie. Heeft dit zin? Zoals met wiet. Heeft het zin dat we het van de ene kant kunnen verkopen en dat we aan de andere kant constant politie de wijken in sturen om verschillende zolders leeg te ruimen.”

Misdaad in het zuiden: groeien of terugdringen

“Sinds een aantal jaren hebben ze een nieuwe aanpak ontwikkeld in het zuiden. Het komt er op neer dat ze zeggen dat ze de afgelopen decennia het probleem niet hebben onderkent. Wat we eigenlijk vooral gedaan hebben is iemand oppakken en in de cel zetten. Vanuit die aanpak is gezien dat het probleem alleen maar is gegroeid en dat de aanpak niet effectief was. Nu hebben ze een aantal jaren een ‘integrale aanpak’ zoals ze dat noemen. Dat betekent dat de gemeenten samen met de belastingdienst, het OM en de politie samenwerken om de boel aan te pakken. Dan moet je je voorstellen dat er ergens een garagebedrijf is in Brabant, waar vermoedens van zijn, maar de politie te weinig strafrechtelijke aanknopingspunten heeft om daar binnen te vallen. De gemeente kan wel een controle doen. Zij gaan dan een controle doen met twee agenten op de achtergrond. Dan lopen ze naar de deur en die willen ze dan niet open doen. Op dat moment kan de politie dan wel vorderen en ontdekken ze daar een wietplantage bijvoorbeeld. Dat is een voorbeeld van wat die samenwerkende aanpak inhoudt. Wat ook een voorbeeld is is dat ze zoveel mogelijk proberen om bij de onderlaag de boel te verstoren. Bijvoorbeeld mensen die een hennep zolder hebben, de kruimelaars zeg maar. Zij krijgen dan een straf, de belastingdienst komt langs en de burgemeester kan je uit huis zetten. Die pakken ze heel hard aan. Het idee is dat als we de schil om de echte grote jongens heen verstoren en aanpakken dat we dan tot resultaat komen. Wat ik me afvraag is dat als je dat doet, je focussen op de onderlaag of dan het risico kan zijn dat mensen al helemaal niet meer gaan praten in de wijken. Mensen krijgen dan zoiets van ‘ja, dan ga ik ook niks meer zeggen.’ Ik ben dit weekend nog voor een verhaal naar Sprundel gegaan in Brabant. Daar is twee weken geleden een wietplantage ontdekt. Ik ben gewoon de hele straat doorgegaan en bijna iedereen wist het hè. En niemand die ik heb gesproken heeft gebeld naar de politie of gemeente. En dat is dus een heel groot probleem. Dat aantal mensen dat wel zulke verdachte zaken meldt bij politie of gemeenten willen ze dus wel omhoog krijgen met de nieuwe aanpak. Ik vraag me dus wel af of het beleid dat ze nu voeren echt gaat helpen. Van de andere kant, wat de afgelopen decennia is gedaan heeft niet geholpen. Je ziet wel dat er wat ontstaat door veel publiciteit. Dat kun je niet ontkennen. We moeten nu gaan afwachten wat voor effecten dat heeft.”

Toekomstige journalisten

“Simpel gezegd, maar het is echt waar… Je moet echt doen wat je leuk vind. Als je misdaad interessant vindt, ga er dan voor. In dit vak maak je veel uren, dus je moet het echt leuk vinden om het te doen. Het is een fantastisch vak. Maar dat moet je wel voelen. Ik voel dat. Hoeveel mensen gaan elke dag naar hun kantoor met tegenzin? Als je dit vak leuk vindt en je best doet dan is elke dag gewoon een uitdaging. Vandaag ga ik naar Polen voor een verhaal. En vrijdag is weer heel anders. Je weet nooit wat de journalistiek je brengt. Elke dag is weer anders en dát vind ik mooi. “