Waar blijven de Poolse homorechten?

De partijleider van de regerende partij in Polen sprak zich vorige maand uit over het nieuwe lhbti-manifest van Warschau: het zou de jeugd verpesten. In vrijwel heel West-Europa is het homohuwelijk inmiddels gelegaliseerd, of mogen de koppels zich in elk geval laten registreren. Hoe kan het dat de Poolse regering daarin zo ver achterblijft?

De burgemeester van Warschau, Rafal Trzaskowki, heeft vorige maand een lhbti-manifest ondertekend. Hierin staan onder andere plannen voor seksuele voorlichting en anti-discriminatielessen voor het onderwijs in Warschau, maar ook het verbeteren van het leven van de lhbti-gemeenschap in de stad. Het manifest is gebaseerd op de richtlijnen van de World Health Organisation (WHO). Diverse media berichtten dat het volgens Poolse homorechtenorganisaties aanvankelijk werd gezien als een mijlpaal in de geschiedenis, omdat de lhbti-gemeenschap tot nu toe geen rechten had in Polen. Toch bracht het ook  een lading van kritiek met zich mee, onder andere vanuit de politieke en religieuze hoek.
Zo meldde het Poolse persbureau IAR dat Poolse bisschoppen een verklaring hebben gepubliceerd waarin ze meldden dat ze de strijd ondersteunen waarin kinderen ‘beschermd moeten worden tegen de door de WHO voorgestelde verloedering’.
De rechtse partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die sinds 2015 aan de macht is in Polen, sprak zich ook negatief uit over het manifest. Partijleider Kaczyński praatte volgens de Volkskrant direct tegen de media over het gevaar van ‘masturberende kleuters’ en het ‘indoctrineren van kinderen’. Hiernaast is de partij een campagne gestart om het gezin te beschermen tegen de ‘verleidingen van homoseksualiteit’.
Dit is niet de eerste anti-lhbti-campagne door een politieke partij in Polen. In 2010 voerde de extreemrechtse partij NOP (Nationale Wedergeboorte Partij) een campagne genaamd  ‘Zakaz  Pedalowania’, ofwel Flikkers Verboden.

Steden vs platteland

Iris Koppe, Volkskrant-correspondent in Polen, hoopt dat de landelijke verkiezingen dit najaar verandering gaan brengen maar kan daarover nog niets met zekerheid zeggen. ‘Het is zo dat de grotere steden zoals Warschau, Gdansk en Krakau redelijk progressief zijn. In die steden zien de mensen over het algemeen geen probleem in homoseksualiteit. De rechtse partijen voeren voornamelijk campagne op het platteland, waar de mensen veel conservatiever zijn. Zo wordt de kloof tussen stad en platteland steeds groter. Er kan nog van alles gebeuren tot de verkiezingen, het is echt een nek-aan-nekrace tussen steden en platteland.’

Het geloof

Homoseksualiteit wordt in Polen bij wet sinds 1932 erkend. Verder hebben homoseksuele koppels geen enkel recht. Ze kunnen zich niet als stel registreren en trouwen mag ook niet: volgens de Poolse grondwet is het huwelijk een ‘vereniging tussen man en vrouw’. De voornaamste reden voor de terughoudendheid  is de Rooms-katholieke kerk, die nog steeds stelt dat homoseksualiteit een ziekte is. Tot op vandaag is ongeveer 90% van de Poolse bevolking Rooms-katholiek.
Volgens Koppe heeft de huidige regering in Polen het katholicisme een grote duw gegeven: er zijn allemaal voordelen voor mensen die de kerk bezoeken, openbare plekken worden gezegend door priesters, en burgemeesters worden aangemoedigd om portretten van de paus te verspreiden. De rechts-populistische, regerende partij PiS heeft tijdens haar campagne de nadruk gelegd op conservatieve waarden. Het gezin, het geloof en het nationalisme staan voorop. Dat doet de lhbti-rechten geen goed.

Onveilig

In 2015 nog concludeerde Amnesty International dat ‘de lhbti-gemeenschap in Polen last heeft van diepgewortelde discriminatie door het hele land’ en dat ‘het Poolse rechtssysteem ernstig tekort schiet bij het beschermen van de lhbti-gemeenschap tegen incidenten’.
Die incidenten zijn er op regelmatige basis. Er wordt vaak geweld gebruikt tegen homoseksuelen, volgens enkelen alleen ‘omdat ze bestaan’. Op veel publieke discussiefora en gaywebsites, zoals queerintheworld.com, wordt het ‘vanzelfsprekend’ afgeraden om in het openbaar affectie naar elkaar te tonen:

‘The sim­ple fact of being alive is enough reason for crit­i­cism and at­tacks from a cer­tain sector of Pol­ish so­ci­ety, and the LGBT community here is fighting an increasingly uphill battle. While Warsaw is more liberal with a larger gay scene, queer takeovers and a fabulous Pride event, Krakow is still stuck in its ways with not even a Pride celebration. Needless to say, any public displays of affection are strongly advised against in Krakow.’

Uit een studie van de Universiteit van Warschau uit 2018 blijkt dat meer dan tweederde van de lhbti-personen in Polen last ervaart van (verbaal) geweld en meer dan 70% van de lhbti-jongeren kampt met suïcidale gedachten.
Toen enkele jaren geleden een jongen in elkaar werd geslagen door een groep voetbalsupporters, greep de politie niet in. ‘Wij zijn er alleen om te escorteren’, was haar reactie volgens BNNVARA. Daar werd door het hoofd van de Poolse politie nog aan toegevoegd dat ‘homoseksuelen ook niet met hun geaardheid te koop hoeven lopen’.

Volgens Koppe kan de EU hier verder niet veel in betekenen. ´De Poolse regering heeft de afgelopen tijd vaker wat gedaan dat volgens de EU niet door de beugel kan, bijvoorbeeld het doorvoeren van een wetswijziging waardoor de rechters hun onafhankelijkheid verloren. Er lopen al strafprocedures van de EU tegen Polen. Op een gegeven moment houdt het voor de EU ook een keer op. Dan gaat het  over nationale, binnenlandse politiek waar de EU geen zeggenschap over heeft.´

Kleine stappen

Toch zijn er ook verbeteringen te zien in de afgelopen jaren. De stappen zijn klein, maar ze zijn er wel. In 2011 verkoos Polen een transgendervrouw, Anna Grodzka,  als nieuw parlementslid. De vorige burgemeester van Gdansk, Paweł Adamowicz, ondertekende enkele jaren geleden al een lhbti-manifest en opende persoonlijk de plaatselijke Pride-evenementen. Zijn opvolgster, Aleksandra Dulkiewicz, zal volgens Koppe in zijn progressieve voetsporen gaan treden. De openlijk homoseksuele Robert Biedron is afgelopen februari een nieuwe politieke partij gestart: Wiosna (Voorjaar), één van haar standpunten is de legalisering van het homohuwelijk.
Ook is er vorige maand een nieuw wetsvoorstel ingediend: het verbod op conversietherapie. Dit is een vorm van therapie waarbij door middel van bijvoorbeeld hypnose en elektrische schokken, een patiënt ‘genezen’ kan worden van homoseksualiteit.

Organisaties

Er zijn diverse homorechtenorganisaties in Polen. Dit soort organisaties, verspreid over het hele land, houdt af en toe een pro-lhbti-demonstratie, een Gay Pride of een ander lhbti-evenement. Populair zijn de evenementen zeker: de Pride van Warschau vorig jaar trok zeker 23 duizend deelnemers. Dit loopt vaker af in geweld dan in rust. Extreemrechtse groeperingen komen langs en gooien met flessen en stenen tot dat de politie de groepen weer uit elkaar drijft.

Specifiek in Krakau zit onder andere een vestiging van My,Rodzice, welke gericht is op families van lhbti-personen. Ook The Culture For Tolerance Foundation heeft Krakau als standplaats. Zij zijn bezig een lhbti-centrum op te richten in de stad. Bijzonder: hiervoor krijgen ze financiële hulp van onder andere de gemeente. Sinds 2009 wordt in Krakau het Festival Queerowy Maj gevierd. Hier vinden debatten, workshops en andere activiteiten plaats ter bevordering van de open houding ten opzichte van diversiteit en integratie van de lhbti-gemeenschap. Ook is er jaarlijks een Equality March in mei en verandert de hele binnenstad voor één dag in een zee van regenbogen.

Krakow Equality March 2017

De andere kant van de Krakow Equality March 2017