Het zwarte goud van Polen

Tegenwoordig worden er regelmatig klimaatmarsen gehouden. Niet alleen in het buitenland maar ook in Nederland marcheren duizenden jongeren door Amsterdam om de politiek op het hart te drukken dat ze iets moeten doen om de wereld waarop we wonen van zijn ondergang te redden. Volgens tal van onderzoekers wordt de aarde hevig vervuild door onszelf en dit moet veranderen. 

Polen behoort tot een van de meest vervuilde landen van Europa en faalt erin zijn eigen klimaatdoelstellingen te behalen. Toch was het in december 2018 gastheer voor de jaarlijkse klimaatconferentie, in Katowice, waar de belangrijkste afspraken omtrent klimaatverandering gemaakt worden. Wat is de reden dat de lucht van gastland Polen zo hevig vervuild is in vergelijking met andere Europese landen?

Een diepgewortelde betekenis
De belangrijkste factor van de luchtvervuiling is dat steenkool in Polen wordt gezien als het zwarte goud. Het zwarte goud heeft een haast symbolische betekenis. Dit komt door de historische, culturele en politieke connectie ervan. Zo’n honderd duizend mensen in Polen verdienen hun geld met steenkool. Het afschaffen hiervan zou voor veel werkloosheid zorgen. Volgens de Europese Commissie zal ongeveer de helft van die banen verdwijnen. Juist degene met een lager inkomen dragen meer bij aan de luchtvervuiling, dit probleem zou dus alleen maar toenemen. Volgens the European Environment Agency verwarmt 80% van de huishoudens het huis met steenkool. In het geval van een lager inkomen wordt er ook wel hout of afval gebruikt om een huis warm te stoken. De zwarte rookwolken die je uit huizen ziet komen, duidt op het gebruik van het zwarte goud, of erger. Vooral in de winter is het erg. Als je niet beter zou weten zou je denken dat de waas die over de stad Krakau hangt, mist is. Niet alleen in China lopen mensen met mondkapjes op om zichzelf enigszins te beschermen tegen de laag smog die er hangt, ook in Polen wordt dit een steeds bekender gezicht.

Krakau ligt in een dal en daardoor trekken fijnstofdeeltjes vanuit de omgeving naar de stad toe en blijft dit er makkelijker hangen. Als er weinig wind staat blijft het zelfs nog langer hangen.

Het klimaatbeleid van de regering
Sinds 2016 is er een nieuwe regering aan de macht, een conservatieve partij: Law and Justice. Zij heeft de verkiezingen gewonnen met populistische leuzen, zoals de belofte om steenkool als voornaamste energiebron te behouden. Door de belofte aan het volk om deze industrie te behouden kunnen ze de afspraken omtrent de milieuwetgeving niet nakomen. Met de afbouw van steenkoolgebruik zou Polen zijn afspraken met de maximum uitstoot van fijnstofdeeltjes na kunnen komen. Maar in plaats van het verminderen hiervan neemt de uitstoot juist toe onder het bewind van de nieuwe regering.

Een andere reden dat Polen voornamelijk gebruik maakt van steenkool in plaats van bijvoorbeeld aardgas is dat ze graag onafhankelijk willen zijn van andere landen voor hun energie. Polen wantrouwt buurland Rusland nog steeds na de inval in de tweede wereldoorlog en wil niet van hen of een ander land afhankelijk zijn.
De grootste kolencentrale van Europa staat in Polen: Belchatow. Deze centrale zorgt voor meer dan 20% van de elektriciteit in Polen. Als een van de grootste bijdragers van het klimaatprobleem in ons continent wordt het toepasselijk het monster van Belchatow genoemd.

Het aandeel van kool in de energiewinning in Polen is vele malen hoger dan in ieder ander Europees land. In de Energy Statistics uitgave 2017 van Eurostat staat dat 80% van de energiewinning in Polen van kool afkomt. Ter vergelijking: het aandeel van kolenenergie in Nederland was 0% in dat jaar.

Gezondheidsproblemen als gevolg
In 2014 zijn in Polen 44.000 mensen vroegtijdig overleden ten gevolge van de slechte luchtkwaliteit dit blijk uit een rapport van the European Environment Agency uit 2017.
Door geld te investeren in hernieuwbare energie kan er weer geld bespaard worden op de gezondheidszorg. Naast het vroegtijdig overlijden zijn er natuurlijk ook andere gezondheidsproblemen die veroorzaakt worden door de vervuilde lucht. Niet zeldzaam is astma. Volgens Krakowski Alarm Smogowy, een milieugroep in Krakau, veroorzaakt de vervuilde lucht in de stad evenveel gezondheidsproblemen als het roken van 2500 sigaretten per jaar.

Vanaf 1 september dit jaar geldt er een verbod in een van de meest vervuilde steden van Europa voor het verbranden van kool en hout voor de meeste particuliere doeleinden. Het gebruik van kolen voor barbecues wordt niet verboden. De stad hoopt met deze maatregel, die aangenomen is nadat uit een rapport bleek dat Krakow op nummer drie van de meeste vervuilde steden van Europa staat, een groot deel van het probleem op te lossen. De Poolse regering staat onder druk van de Europese Unie. Door het overschrijden van de limieten die zijn opgesteld, kan Polen hoge boetes ontvangen.
Hoewel er veel voorstanders van de nieuwe regel zijn, is er ook weerstand. Door het verbod van koolverbranding moeten inwoners uitwijken naar duurdere alternatieven waar veel mensen geen geld voor hebben. Als antwoord daarop heeft Krakau een subsidieregeling voor het aanschaffen van groenere energievoorzieningen. Of dat dit voldoende is, valt volgens sommigen te betwisten.

Met de huidige regering aan zet lijkt Polen binnenkort niet van plan te veranderen. Het gebruik van steenkool zit diepgeworteld in de Poolse samenleving. Het biedt voor zo’n honderd duizend mensen werkgelegenheid en voor veel Poolse gezinnen is het de enige betaalbare manier om energie te krijgen. Ondanks het hoge aantal doden en zieken ten gevolge van het gebruik van het zwarte goud lijkt men niet overstag te gaan. Misschien dat er door druk van buitenaf wel wat gaat veranderen in de toekomst.