Solidaritijdlijn

Solidarność (spreek uit: soo-lie-dár-nosjtsj) is in 1980 in de Poolse stad Gdansk ontstaan. Onder aanvoering van hun charismatische leider Lech Wałęsa (spreek uit: leg va-wèèn-sah) groeit deze vakbond uit tot een beweging die door bijna de hele Poolse bevolking omarmd werd.

Door Yari van der Horst en Maarten D’Haese

 

Solidarność gebruikte principieel geen geweld, iets wat de communistische autoriteiten juist wel deden. Maar door overal in het land grote stakingen op te zetten, slaagden de vakbondsleiders er uiteindelijk in 1990 toch in om de communistische machthebbers af te laten treden.

Vandaag de dag bestaat de vakbond trouwens nog steeds. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat het een begrip is in Polen.

Hieronder kan je klikken op een filmpje waarin je iets meer te weten kan komen over de geschiedenis van Solidarność. Ook zie je delen van een interview in het hoofdkwartier van de vakbond met Bogdan Olszewski, die vanaf het begin actief deelnam aan de beweging en die heel nauw heeft samengewerkt met Lech Wałęsa.

Als je nog meer te weten wil komen over deze unieke beweging, dan moet je zeker verder kijken en lezen. Hieronder staat namelijk van 1980 tot 1990 kort en chronologisch de geschiedenis beschreven van Solidarność.

(Alle onderstaande foto’s zijn met toestemming van het Europejskie Centrum Solidarności in Gdansk gebruikt.)

1980

Juli-augustus

De Poolse overheid voert gereguleerde prijzen in voor vleesproducten in kantines van fabrieken. Voor heel wat arbeiders is de maat vol na deze zoveelste opgelegde maatregel. Vanuit Lublin breken in het hele land stakingen uit.

Half augustus spreidt de staking zich verder uit, naar oa. de Lenin-scheepswerf in Gdansk.

Het prille begin van de stakingen in de scheepswerf van Gdansk.

Lech Wałęsa, een elektricien die op deze werf werkt, werpt zich op als leider van de vakbond. Hij kondigt 21 eisen aan die voorgelegd zullen worden aan de overheid, waaronder het recht op vrije vakbonden, de vrijheid van meningsuiting en het recht om te staken.

De 21 eisen van Solidarność werden op houten panelen geschreven en aan de voorzijde van het entreegebouw van de scheepswerf bevestigd. Zo konden alle burgers zien wat hun rechten waren.

Uiteindelijk stemt de overheid eind augustus met alle 21 eisen in. Onder toeziend oog van onder andere Bogdan Olszewski wordt in een van de gebouwen van de Lenin-scheepswerf een belangrijk akkoord met de Poolse overheid ondertekend, waarvan achteraf gezegd mag worden dat dat het einde van het communisme in Polen in gang zet. Hij vertelt hierover het volgende:

‘We hebben vrije en onafhankelijke vakbonden!’ riep Lech Wałęsa, hier omringd door dolenthousiaste vakbondslieden en journalisten, triomfantelijk uit nadat bekend werd dat Solidarność gelegaliseerd was. Het bleken legendarische woorden te zijn in de geschiedenis van Polen.

17 september

In de Lenin-scheepwerf wordt door Lech Wałęsa officieel de Onafhankelijke en Autonome Vakbond Solidariteit (in het Pools afgekort met NSZZ “Solidarność”) opgericht.

10 november

Het Poolse hooggerechtshof erkent Solidarność. Binnen drie maanden telt de vakbond maar liefst tien miljoen leden.

Aan de oevers van de Wisła spreekt Lech Wałęsa de in groten getale aanwezige toehoorders in Gdansk toe nadat de kaap van tien miljoen leden is geslecht.

1981

11 februari

De voormalige minister van defensie, generaal Wojciech Jaruzelski, wordt premier van Polen.

19 maart

In Bydgoszcz, een stad ongeveer honderd kilometer ten zuiden van Gdansk, valt de Geheime Dienst vertegenwoordigers van Solidarność aan (in Polen bekend als de “Provocatie van Bydgoszcz”). De spanning in de stad is te snijden en bijna loopt het conflict uit op een gewelddadige confrontatie, zeker nadat Poolse militairen samen met Sovjetsoldaten strategische stellingen in de stad innemen.

Ruim een week later dreigt Solidarność met een algehele landelijke staking het land plat te leggen.

30 maart

Nadat in Warschau vertegenwoordigers van Solidarność met de overheid hebben onderhandeld, wordt het conflict in Bydgoszcz opgelost. De vakbond annuleert hierop de voorgenomen staking.

13 december

Om zes uur ‘s morgens kondigt Jaruzelski de krijgswet af in Polen. Alle NGO’s, en dus ook Solidarność, worden geschorst. Tienduizend vakbonds- en oppositieactivisten worden vastgezet in interneringskampen.

In plaats van dat er op de ochtend van zondag 13 december een kinderprogramma op de televisie verscheen, was een speech van premier Jaruzelski te zien waarin hij officieel de staat van beleg afkondigde.

14 december

In het hele land breken algehele stakingen uit in fabrieken, mijnen, scheepswerven en havens. De oproerpolitie (in Polen de ZOMO geheten) herstelt samen met antiterroristische eenheden en het leger met geweld de orde.

Met gevaar voor eigen leven blijven talloze demonstranten de straat op gaan.

Een alerte tankbestuurder in Katowice.

De ZOMO voor de poort van de Lenin-scheepswerf.

Twee dagen later komen in Katowice negen mijnwerkers om door toedoen van de ZOMO.

Een paar weken nadien beginnen de eerste processen tegen de leiders van de stakingen. Zij worden door het krijgshof veroordeeld tot gevangenisstraffen variërend van twee tot vier jaar.

1982

22 april

Lech Wałęsa richt samen met een aantal andere leiders een tijdelijke coördinatiecommissie op van Solidarność, ondanks dat hij en vele anderen geïnterneerd zijn.

1 en 3 mei

Massale demonstraties in de Poolse grote steden, waarbij de ZOMO op zeer gewelddadige wijze ingrijpt.

Ondanks de staat van beleg spreiden de betogingen zich uit over het gehele land, zoals hier in Warschau.

31 augustus

Wederom vinden er grote demonstraties plaats in diverse steden, waarbij de autoriteiten opnieuw met veel geweld arrestaties verrichten. In de stad Lubin resulteert dat in drie doden.

Om een (kleine) indruk te geven van hoe wijdverbreid de stakingen waren: elke vuist die naast een plaatsnaam staat, representeert een of meerdere staking(en) in die stad. Als alle vuisten zouden afgebeeld zijn, dan zou er amper nog iets terug te zien zijn van het kaartje.
Beeld: Maarten D’Haese

8 oktober

De Sejm (de Poolse Tweede Kamer) keurt een nieuwe wet met betrekking tot de vakbonden goed. Alle vakbonden die vóór 13 december 1981 zijn opgericht, worden ontbonden. Duizenden mensen in Gdansk komen hierop de straat op.

12 november

Lech Wałęsa mag het interneringskamp verlaten.

31 december

De krijgswet wordt opgeschort.

1983

5 oktober

Lech Wałęsa ontvangt de Nobelprijs voor de Vrede.

1984

19 oktober

Jerzy Popiełuszko, de priester van Solidarność in Warschau, wordt ontvoerd en vermoord door officieren van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

Priester Popiełuszko.

Geestelijken lopen in Warschau een mars ter ere van de vermoorde priester. Sowieso speelde de katholieke kerk, voorgezeten door paus Johannes Paulus II, die van Poolse komaf was, in de gehele jaren ’80 een zeer belangrijke rol in de strijd van Solidarność tegen het communistische regime.

1986

11 september

Generaal Kiszczak verleent amnestie voor alle personen die zijn veroordeeld wegens, zoals de autoriteiten het noemden, “misdaden en schendingen van de staat en de openbare orde”, waardoor 225 politieke gevangen worden vrijgelaten.

1988

27 augustus

In de voorbije vier maanden zijn er opnieuw overal in het land stakingen uitgebroken, met als resultaat dat er voorbereidingen getroffen worden om weer de krijgswet in te voeren. Generaal Kiszckak, nu in de rol van minister van Binnenlandse Zaken, stelt in een televisietoespraak grootschalige onderhandelingen voor aan Solidarność, de zogenoemde Ronde Tafel-onderhandelingen.

31 augustus

Wałęsa en Kiszczak hebben een vertrouwelijke meeting. Kiszczak doet een oproep om een einde te maken aan de stakingen en als hier gehoor aan wordt gegeven, belooft hij om ervoor te zorgen dat Solidarność opnieuw gelegaliseerd wordt.

1989

6 februari

In Warschau beginnen de Ronde Tafel-onderhandelingen.

5 april

Ratificatie van de Ronde Tafel-documenten. De overeenkomst voorziet in het opnieuw legaliseren van Solidarność. De vakbond mag meedoen bij de vrije verkiezingen voor de Sejm, waar 35% van de zetels vrijelijk verdeeld mag worden.

De Ronde Tafel-onderhandelingen in Warschau leidden er uiteindelijk toe dat Solidarność als een legale partij aan vrije verkiezingen mag meedoen. Dat dit kon gebeuren was puur te wijten aan de arrogantie van de communistische leiders, die veronderstelden dat de burgers niet het lef hadden om op de vakbond te stemmen.

4 juni

Solidarność behaalt een verpletterende overwinning in de verkiezingen voor zowel de Sejm (alle zetels die aan de oppositie waren toebedeeld, wat ruim een derde van het totale aantal zetels van 460 was) als de Senaat (alle zetels op één na).

Verkiezingsposters van Solidarność uit 1989. Opvallend is dat op elke poster Lech Wałęsa met de kandidaat in kwestie op de foto staat. Dit kwam omdat het volk eigenlijk alleen Wałęsa echt kende en de vakbond wilde voorkomen dat burgers argwaan hadden ten opzichte van de andere kandidaat.

1990

29 januari

Bij het laatste congres van de PZPR, de communistische partij van Polen, wordt besloten de partij te ontbinden.

19-24 april

Lech Wałęsa wordt benoemd tot voorzitter van Solidarność.

9 december

Lech Wałęsa wordt benoemd tot president van Polen.

Een van de vele historische momenten nadat het communisme in Europa omver is geworpen: als eerste democratisch gekozen president van Polen spreekt Lech Wałęsa het Amerikaanse Congres in Washington toe.

 

The End

 

Oké, toegegeven: dat was best veel. Maar bedenk je wel dat al die gebeurtenissen ontzettend belangrijk zijn geweest. Niet alleen voor Polen, maar voor heel Europa en dus ook voor ons allemaal hier in Nederland. En zoals altijd geeft de geschiedenis het heden vorm en dus ook de toekomst.

Wij (Yari en Maarten) waren in ieder geval erg onder de indruk. Hieronder kan je dat beluisteren in een podcast. Ook bespreken we hoe Solidarność een rol heeft gespeeld in de vorming van de identiteit van de huidige Poolse samenleving.