“Het stoplicht staat op groen maar we geven nog geen gas”

Door : Bauke Haanstra

UTRECHT 4 december 2020 – Voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Leraren Maatschappijleer (NVLM) Marcel Mooijman is optimistisch over de toekomst van zijn vak. Na de dood van zijn Franse collega Samuel Paty heeft de vereniging steviger een voet tussen de deur bij het kabinet.

“Je bent lerarenopleider op een hogeschool en docent op een middelbare school.”

“Geweest.”

“Ah, geweest. Kun je daar wat over vertellen?”

Marcel Mooijman – Eigen foto.

“Ik ben lerarenopleider Maatschappijleer aan de Hogeschool Rotterdam. Ook ben ik een tijdje zelf leraar geweest in het voortgezet onderwijs (VO). En sinds februari ben ik de voorzitter van de NVLM.”

“Hoe kwam dat laatste zo op je pad?”

“Een jaar geleden klonk vanuit bepaalde bestuursleden een vraag om een nieuwe voorzitter en toen dacht ik, misschien moet ik daar eens over gaan nadenken. Ook omdat we toch in een hele interessante periode leven voor onze vereniging.”

“Leg dat eens uit. Waarom is het een interessante periode?”

“Nou, nog voor Paty was er al langer een breed gevoel dat er meer met ‘burgerschap’ moet gebeuren in het onderwijs. Er is ook een ontwikkeling bij de overheid. Zij geeft aan dat alle vakken evenwichtiger moeten worden benaderd. Daar lagen dus heel veel mogelijkheden. In mijn eerste speech als voorzitter heb ik gezegd dat het lijkt of het stoplicht nu op groen staat maar we alleen nog even gas moeten geven.”

“Staat het stoplicht na de verschrikkelijke moord op Paty op nog groener?”

“Ja. Los van die ontwikkelingen op de lange termijn, gebeuren er op de korte termijn ook aardige dingen. Er is laatst een wet besproken genaamd ‘Aanscherping van het burgerschapsonderwijs’. Naar aanleiding hiervan hebben de Tweede Kamerleden Michiel Rog (CDA) en Paul van Meenen (D66) twee moties geformuleerd waarin ze onderzoeken of er uitbreiding van het vak Maatschappijleer kan plaatsvinden en ook of wij als NVLM daarbij betrokken kunnen worden. Beide moties zijn aangenomen. Paty en de bedreiging in Rotterdam hebben misschien toch weer een beetje gas gegeven voor dat groene stoplicht.”

“Waarom is juist maatschappijleer zo’n belangrijk vak in het VO?”

“Je zou kunnen zeggen dat Maatschappijleer een fundamentele verklaring geeft voor waarom mensen zich gedragen zoals ze zich gedragen. Leerlingen worden door die kennis ook een soort verlicht. Dat klinkt misschien ouderwets maar praktisch kun je er de wereld, bijvoorbeeld de wereld van de politiek, gewoon beter door begrijpen. Dit kan er toe leiden dat je meer wil participeren ín die wereld.”

“Ben je in je eigen werkverleden in het VO tegen dezelfde vraagstukken aangelopen als waar docenten nu tegen aanlopen?”

“Ja, ons vak gaat over problemen die los te zien zijn van tijd of plaats. De vraagstukken van integratie, inclusiviteit en diversiteit zijn vraagstukken waar samenlevingen altijd mee worstelen. Er kwamen ook in mijn tijd – opa spreekt hier – al opmerkingen van leerlingen die we tegenwoordig controversieel noemen. Sommige leerlingen wilden bijvoorbeeld alle buitenlanders het land uit hebben.”

“Zit daar dan ook de ruimte om te leren?”

“Ja, ik ben er van overtuigd dat dit dé manier is om dit soort vooroordelen te beslechten. Geef leerlingen de kans om hun vooroordelen in te ruilen voor kennis.”

“Hoe zit dat dan bijvoorbeeld bij een islamitische school? Daar wil men misschien helemaal niet van bepaalde vooroordelen af.”

Bloemenzee na moord op Paty – Foto : Silanoc.

“Gelukkig hebben we in Nederland bepaalde eindtermen (eisen vanuit de overheid m.b.t. vakinhoud) voor dit soort vakken waar scholen van alle geuren en kleuren aan gehouden zijn. Een voorbeeld is een reformatorische school waar ik ooit was. Daar gaf een docent les in theorieën over het ontstaan van crimineel gedrag. Hij legde heel duidelijke de termen in het boekje uit en zei dat er daarnaast nog een theorie was, namelijk die van ‘de zonde’.”

“Paty gooide ook zijn eigen sausje over zijn lessen door spotprenten te laten zien, is dat iets wat jij nu nog even gemakkelijk zou doen?”

“Ja en nee. Ik denk dat lessen over alle onderwerpen mogelijk zijn mits er aan twee voorwaarden wordt voldaan. De eerste is dat leerlingen een goede band met elkaar en de docent hebben. Dan kan je best veel met elkaar bespreken. Je ziet ook bij Paty en bij de school in Rotterdam dat daar sprake van was. De dreiging kwam van buiten de school. De tweede voorwaarde is bekendheid met een begrip als ‘vrijheid van meningsuiting’. Als je ook daar aan werkt, kun je elk onderwerp aan de orde stellen. Daarnaast is het natuurlijk nog een didactische keuze. Als je leerlingen van je vervreemdt, moet je je afvragen of het nuttig is om met spotprenten te werken.”

“Beantwoord die vraag eens, in hoeverre is dat dan nuttig?”

“Het is niet een didactiek waar je meteen voor moet kiezen.”

“Je collega-bestuurslid Jasper Rijk zegt in De Volkskrant dat hij twijfelt of hij nog met dat soort lesstof aan de slag durft. Wat is je reactie daarop?”

“Ik begrijp Jasper heel goed. Maar hij zit er volgens mij wel wat genuanceerder in. Hij weet ook dat de bedreiging eerder van buiten de school kwam. Bovendien hebben wij als NVLM niet heel veel reacties uit het werkveld gekregen, het gevoel van veiligheid is er volgens mij nog wel.”

“Toch worden steeds meer maatschappelijke debatten de laatste jaren met geweld uitgevochten, denk bijvoorbeeld aan de boerenprotesten. Is de huid van de samenleving nog wel dik genoeg?”

“Ik ben daar gek genoeg optimistisch over. Er is zeker sprake van polarisatie, maar ik geloof wel dat, als je naar de lange termijn kijkt, de wereld er beter uitkomt. Ik ben wel fan van het boek ‘De meeste mensen deugen’ van Rutger Bregman.”

“Je vliegt het rationeel aan.”

“Ja, maar het hebben van zo’n inzicht is een hele prettige emotie. Daar parafraseer ik Spinoza even.”

“Dan komen we weer bij de rol van Maatschappijleer. Jullie geven aan dat, na Paty, die rol belangrijker zou moeten zijn, maar je zou ook kunnen zeggen: radicalisatie is radicalisatie.”

“Klopt, maar ik heb toch ergens de naïeve hoop dat je door goed onderwijs zelfs dat soort problemen kan oplossen.”