Leven in Belgrado na de oorlog

Ooit behoorde Servië, net als de rest van de Westerse Balkanlanden, toe tot de Federale Volksrepubliek Joegoslavië. Vanaf 1991 vond er in Joegoslavië een bloederige burgeroorlog plaats waarbij verschillende etniciteiten met elkaar in conflict raakten. In 2001 kwam er officieel een einde aan de Joegoslavische Burgeroorlog. Nu, achttien jaar later, wordt het land geregeerd door middel van een parlementaire democratie met aan het hoofd president Aleksandar Vučić. In gesprek met verschillende lokale inwoners uit Belgrado bekijken we of- en ook hoe de oorlog nog voelbaar is in Belgrado, de hoofdstad van Servië. In openhartige verhalen vertellen journalisten en diverse inwoners over de naweeën van de oorlog. Door middel van beeld, tekst en audio wordt Belgrado in kaart gebracht. Onderwerpen als corruptie, demonstraties en journalistiek worden uiteengezet en belicht. 

Een lang voorbije oorlog die nog altijd voelbaar is 

In gesprek met Branko Cecen, hoofdredacteur van the Centre of Investegative Journalism, vertelt hij over zijn periode als oorlogsverslaggever tijdens de Joegoslavische oorlog. Ervaringen, gevoelens en aangrijpende situaties en hoe zijn leven hierdoor voor altijd beïnvloedt is.  

Niemand is psychologisch voorbereid op een oorlog. Dat klinkt logisch maar dat is wel het geval. Je hebt altijd een voorstelling van hoe dat eruit gaat zien, meestal komen dan bijvoorbeeld tv-beelden op. Maar de werkelijkheid is zo anders. En de impact die het op je heeft is onbeschrijfelijk. Je ziet lichamen van oorlogsslachtoffers, vaak ook onschuldige mensen. De soldaten van beide kanten vormden geen echte eenheid of legers, het waren veelal koelbloedige moordenaars. Het maakte hen en hun officieren ook niet uit dat er onschuldige slachtoffers vielen, zolang ze maar van de vijand waren. 

‘Voor een journalist als ik was het een heel moeilijk verhaal. Ik werkte niet voor een medium van de overheid-die partijdig schreven- en werd daarom ook gezien als de vijand. Van de soldaten waar ik mee verbleef, tot de normale burgers in Servië zelf. Journalisten zoals ik werden door de overheid afgezet als landverraders en leugenaars.’ 

‘Maar echte journalistiek bedrijven was ook heel moeilijk, zo niet onmogelijk. Journalisten die vanuit de overheid werkten hadden wel meer toegang en vrijheid, maar mochten anderzijds helemaal niks vrij publiceren. Alles werd zo gecorrigeerd door de staat, dat de weergave van de werkelijkheid precies zo vervormd werd naar wat hen schikte. Deze manier van journalistiek bedrijven werd echter door elk bij de oorlog betrokken land toegepast.’

Luister in deze podcast naar het uitgebreide verhaal van Branko Cecen en zijn ervaringen als oorlogsverslaggever ten tijde van de Joegoslavische Burgeroorlog.

Vrije journalistiek bestond niet, sterker nog; bestaat niet. Het was destijds al zo dat wanneer journalisten te veel invloed kregen er ingegrepen werd. Ze werden dan op de vingers getikt omdat hun uitlatingen niet overeen kwamen met de visie van de overheid. Er is wat dat betreft niet eens zoveel veranderd eigenlijk, het is nu alleen wat minder robuust, er is meer communicatie. De consequenties kunnen echter nog altijd op z’n zachtst gezegd als drastisch bestempeld worden. Er zijn gevallen geweest waarbij de journalist in kwestie werd omgelegd door de overheid. Dit waren journalisten die dan wel al eerdere waarschuwingen hadden gehad.’ 

‘Tijdens de oorlog konden dit soort dingen gebeuren, je leven was niks waard. Nu ligt dat anders, al is de overheid nog steeds erg dominant. Hier bij de redactie hebben we al verschillende rechtszaken gehad, puur omdat we de waarheid publiceren. 

Maar als ik zie hoe andere journalisten er aan toe zijn, jongens die bijvoorbeeld voor de overheid werkten en dus nog meer te zien kregen, dan zijn mijn problemen er niks bij. Er zijn té veel voorbeelden van depressies, gevolgd door alcoholverslavingen, drugsverslavingen, tot zelfs een aantal zelfmoorden. Puur door alles wat er is gezien en er geen manier was om dit psychisch goed te verwerken. Je moet een manier vinden om vrede te krijgen met wat je hebt meegemaakt, gezien en gevoeld. Anders houdt het simpelweg op. 

Demonstraties tegen president Aleksandar Vučić houden aan

In december 2018 bevonden zich naar schatting 20.000 Serviërs op de straten van de Servische hoofdstad Belgrado. Zij protesteren tegen de regering van de Servische president Aleksandar Vučić. De directe aanleiding van de protesten is de aanval op oppositieleider Borko Stefanović. Hij werd in november in elkaar geslagen. Door onder andere deze gebeurtenis verwijten de Serven Vučić bij te hebben gedragen aan een gepolariseerd klimaat. Ondanks dat hij is verkozen tot president, protesteren een deel van de Serviërs tegen hem. Waar komt deze opstand vandaan en wie is Vučić? 

Het is nog maar een korte periode waarin Vučić zich president mag noemen maar door diverse uitspraken heeft hij zich niet erg populair gemaakt. De haat voor Kroatië laat Vučić bijvoorbeeld niet onopgemerkt. Tijdens een toespraak in 2018 vergelijkt Vučić Kroatië met Nazi-Duitsland. Dit deed hij omdat de Kroaten tijdens de Joegoslavische Burgeroorlog in 1995 20.000 Serviërs hebben verdreven. ‘Hitler wilde een wereld zonder joden, Kroatië een wereld zonder Serviërs’, verkondigt hij.  

Vučić geen onbekende binnen de Servische politiek

Vučić voegde zich in 1993 bij de Servische radicale partij, een extreem nationalistische partij die sinds 1991 bestaat. Vucic werd in het jaar 1993 ook gekozen in het Servische parlement. De radicale partij eindigt in 2008 wanneer er een meningsverschil ontstaat tussen Tomislav Nikolićen Vojislav Šešelj over de pro-Europese koers. Nikolić besluit na deze breuk een nieuwe partij op te richten. Dit wordt de SNS, een Servische progressieve partij. Hij krijgt steun krijgt van onder andere Vučić die wordt benoemd tot vice-president van deze nieuwe partij. SNS blijkt een populaire partij te zijn en behaalt in 2012 grote winst. Vučić neemt het leiderschap van de partij over en dit komt de partij ten goede want in 2014 leidt hij SNS naar een grote overwinning. Samen met de socialistische partij van Dacic vormt hij een coalitie en neemt hij het premierschap over. De doelen die hij heeft gesteld zijn het bestrijden van corruptie in Servië. Ook wil hij ervoor zorgen dat de criminaliteit daalt. Tijdens de verkiezingen voor het presidentschap in 2017 stelt Vučić zich verkiesbaar en hij wordt met een meerderheid van 55% verkozen tot president. Hij wil de politieke hervorming en de pro-Europese koers voortzetten. De samenwerking met de NAVO en Rusland wordt in stand gehouden.

Grootste demonstraties sinds de val van Milošević

Kort nadat hij in 2017 werd verkozen als president begonnen de demonstraties tegen de regering. Dit waren de grootste demonstraties sinds de val van het regime van Slobodan Milošević, die plaats vonden in 2000. Men protesteerde tegen de autoritaire regeerstijl van VučićIn de ogen van de demonstranten trekt hij de macht steeds meer naar zich toe. Ruim twee weken lang kwamen er demonstranten voor het parlementsgebouw demonstreren met fluitjes en spandoeken. Verschillende beschuldigingen worden de wereld ingebracht. Zo zou hij bijvoorbeeld controle uitoefenen over tv-stations en kranten. Veel Serviërs zijn bang dat hij het presidentschap zal misbruiken om zijn macht over alle overheidsinstanties te verstevigen. Ook kreeg hij van critici de volle laag nadat hij Ana Brnabic in 2017 benoemde tot premier. De eerste vrouwelijke homoseksuele premier van Servië. ‘Hij kiest expres een onervaren premier die hij onder de duim kan houden’, spraken de critici.

Demonstraties tegen het regime van Vučić Belgrado 18 mei 2019

De eerste demonstraties verliepen in het begin rustig maar toen Vučić in 2017 voor het parlementsgebouw werd ingezworen liep het uit op geweld. Activisten en journalisten werden aangevallen en weggeduwd door een groep mannen. Dit bleek later de beveiliging te zijn van Vučić . 

Demonstraties op enorme schaal

In 2018 was er een protestmars door de straten van Belgrado. Zowel linkse als rechtse oppositiepartijen riepen op om te demonstreren. Onder leiding van Vučić wordt geweld tegen de oppositie toegestaan zo stellen ze. Er werd geëist dat er meer persvrijheid moet komen en dat er geen geweld meer wordt gebruikt tegen de oppositiepartijen. De directe aanleiding van de demonstraties was het geweld waarmee een groep gemaskerde mannen Borko Stefanovic (oppositieleider) aanvielen. Hij werd met een metalen staaf op het hoofd geslagen en hij verloor zijn bewustzijn. Weken werd er gedemonstreerd tegen dit geweld. Demonstranten zijn het niet eens met de druk die de regering uitoefent op onder andere onafhankelijke media, rechters en oppositiepolitici. 

Het lijkt er niet op dat de demonstraties vanzelf over gaan. Niet alleen in Belgrado vinden demonstraties plaats, ook in andere steden in Servië gaan mensen de straat op. Vučić heeft gezegd dat hij niet in gaat op de eisen van de demonstranten ook niet als het er 5 miljoen zijn.

Videofragmenten uit de demonstraties tegen de regering van Vučić op 18 mei 2019

 

‘Inwoners van Belgrado moeten doorgaan met deze protesten. De protesten duren nu zes maanden. Het is belangrijk dat andere mensen zien dat de mensen die protesteren niet bang zijn voor de overheid. We moeten hiermee doorgaan en hoop houden. We hebben persvrijheid nodig en normale democratische verkiezingen die eerlijk verlopen. De progressie is niet in nummers maar we maken kleine stapjes. En daar gaat het om. Wel door heel Servië, zodat er meer van dit soort protesten komen door heel het land.’ 

 

 

 

‘Ik ben hier vandaag omdat de regering moet veranderen. Het is verschrikkelijk. Het is zelfs nog slechter dan in de tijd toen Milošević regeerde. Het volk is wanhopig. De jongere generatie trekt de stad uit, want er is geen reden meer om te blijven. De president die we op het moment hebben is, naar mijn mening, de grootste leugenaar die ooit heeft bestaan.  
Ik ben 65 jaar en dus niet jong meer, maar ik heb nog steeds hoop dat deze samenleving kan veranderen. Over het algeheel zijn de mensen hier niet goed opgeleid en worden niet goed geïnformeerd door de media. Dit omdat de meeste lokale nieuwsmedia worden gecontroleerd door de overheid.  Als de media leugens blijft delen, gaan mensen dit op een gegeven moment als waarheid zien. 
De mensen hier in Servië krijgen alleen zijn mening te zien die elke dag op de televisie verschijnt. We leven hierdoor in complete duisternis.  
Ik had gehoopt dat meer jongeren aanwezig waren vandaag, want de mensen raken hun geduld kwijt, want het is zinloos. Maar zonder onze aanwezigheid hier zal er geen verandering komen.’
 

 

 

‘Ik demonstreer nu voor vijf maanden en ik demonstreer tegen de overheid die al zeven jaar de macht heeft. Door het wangedrag van deze afgelopen zeven jaar is het zo gekomen dat wij elke zaterdag gaan demonstreren. Als student zijnde hebben allerlei problemen in deze maatschappij mij naar deze demonstratie gebracht maar een van het hoofdonderwerp is de vervalsing van de PHD-diploma’s. Zo heeft onze huidige minister van financiën een vervalst diploma. Een andere reden waarom het voor de jongere generatie belangrijk is, is dat veel jonge mensen, waaronder ook een aantal collega’s van mij, Servië hebben verlaten omdat ze niet tevreden zijn met deze levensstijl. De democratische rechtsstaat is niet zoals het zou moeten zijn en is respectloos. Een van de grootste problemen is onafhankelijke media, die hebben wij hier niet. Voorpagina’s van dagelijkse media staan vol met propaganda en misleidende informatie. Daarom vind ik het nodig om te protesteren, dit moet namelijk veranderen.’

 

In het hart van twee Servische redacties  

Na de Joegoslavische oorlog in de jaren ’90 is er veel veranderd in Servië. Zo is sinds 2012 de regering strenger geworden op gebied van de journalistiek. De regering kijkt mee over de schouders van de journalisten. Kritische stukken schrijven is uit den boze. Wat publiceren ze en is het wel naar de zin van de regering? In Nederland zijn we vrijheid gewend. Zelfs zo gewend, dat we het niet kunnen voorstellen hoe het is om te kunnen leven zonder vrijheid. Hoe ervaren de redacties van Blic Newpaper en Center for Investigative Journalism of Serbia (CINS) deze druk? 

CINS 

Laten we eerst een beginnen met CINS. Wat is dit voor een soort medium? CINS is een platform dat haar nieuws verspreid via hun eigen website www.cins.rsHet is een non-profit organisatie die zich inzet voor onderzoeksjournalistiek volgens de internationale erkende normen en dus niet hoe de overheid het zou willen zien. Hun doel is om de Servische burgers belangrijke feiten over de Servische samenleving aan te bieden die voorafgaand aan hun onderzoek verborgen of onbekend waren. Het medium houdt zich financieel staande door donaties van verschillende (internationale) instanties en burgers.  

 Hoe ziet de redactie van CINS eruit?  

Het is een kleine redactie maar buitenom dat produceren ze grote onderzoeken. Ze publiceren niet dagelijks; met vijf journalisten in een redactie kun je dat niet allemaal bijhoudenDe redactie van CINS houdt zich vooral bezig met onderzoeksjournalistiek op gebied van corruptie. Mocht er ooit een rechtszaak op doen vanwege de onderzoeken die zij publiceren, hebben ze geen advocatenteam die hun helpt. Deze onderzoeken duren enorm lang omdat zij geen CBS (digitale database) hebben zoals wij dat kennen. Alles staat nog op papier en moeten dus alle documenten digitaliseren. Cijfers van het aantal bezoekers van hen website kunnen ze niet opvragen omdat ze een verouderde website hebben. Ze zijn bezig met het creëren van een nieuw platform waar dat binnenkort wel kan.  

 

De redactie van CINS is stukke kleiner dan die van Blic Newspaper. Dat is niet gek want de redactie van Blic Newspaper telt ruim driehonderd redactieleden terwijl die van CINS er maar vijf telt.

 

 

Blic Newspaper 

Vervolgens hebben we Blic Newspaper. Wat is dit voor een soort medium? Blic is een dagelijkse tabloid krant in Servië en heeft ook een eigen website www.blic.rs. Volgens het onderzoek van ‘Medium’ is het de meest gelezen krant in Servië. De krant is in het bezit van Ringier Axel Springer Media AG. Dit is een fusie van Ringier Media coöperatie Zwitserland en Axel Springer AG Duitsland. Blic is eigenlijk niet compleet onafhankelijk. De bedrijven uit Zwitserland en Duitsland zorgen grotendeels voor de inkomsten van Blic, dus zij kunnen druk uitoefenen op wat in het medium moet verschijnen. Ze zijn niet afhankelijk van de regering maar écht kritische verhalen zul je hier niet vinden.   

 Hoe ziet de redactie van Blic eruit?  

De redactie van Blic is enorm groot; ruim 300 mensen werken voor de redactie. De redactie is opgedeeld in verschillende delen. Zo heb je een redactie voor economische zaken, lifestyle, politieke zaken, crime, een vrouwensectie en het nieuws van de dag. De cijfers zijn enorm belangrijk voor de redactie. In het midden van het gebouw hangt een groot bord met het aantal bezoekers die op dat moment op de site zijn. Wat ook interessant is is dat ze nauwlettend in de gaten houden wat de concurrentie plaatst. Wanneer er een artikel is wat veel wordt gelezen, gaan journalisten van Blic ook een artikel over dat onderwerp schrijven. In de ochtend en middag wordt de focus gelegd op alles wat online terecht moet komen. Met behulp van de cijfers worden de meest gelezen online-artikelen in de krant gezet. Hiermee beginnen ze pas laat in de middag mee.  

 Verschillen 

De twee redacties hebben een groot verschil. CINS is écht onafhankelijk van de regering en zijn niet in het bezit van een bedrijf. Blic is in het bezit van een groot bedrijf waardoor ze automatisch afhankelijk zijn van de mensen in dat bedrijf. Zowel Blic als CINS hebben in principe persvrijheid maar ze ervaren een druk vanuit de overheid. CINS staat steviger in haar schoenen op gebied van kritisch schrijven dan het medium Blic.

Hoewel de oorlog al achttien jaar ten einde is en de laatste bommen precies twintig jaar geleden zijn gevallen, zijn de gevolgen van de oorlog nog altijd merkbaar. Er is een bepaalde mate van persvrijheid maar journalisten zijn nog steeds het onderdeel van smaad- en laster campagnes. Ook lijdt het land aan corruptie op grote schaal. Sinds 2018 vinden er grote demonstraties plaats die tegen het beleid van president Aleksandar Vučić en zijn regering zijn gericht. Vučić zelf en de staatsmedia bieden daar echter geen aandacht aan. Vooralsnog lijkt er in Servië niet veel te veranderen.